Quà quê Thanh Hoá đổi theo mùa khá rõ: mùa hè là lúc đồ biển tươi và đồ phơi mẻ mới nhiều nhất ở dải Sầm Sơn, Hải Tiến; nửa cuối năm có bưởi Luận Văn của vùng Thọ Xuân cũ; dịp cận Tết là mùa mía đen Kim Tân ở vùng Thạch Thành cũ và các loại bánh Tết. Mang đúng món đang độ thì quà ngon hơn, dễ mua hơn và ít phải cầu kỳ bảo quản.
Mùa vụ dưới đây là mức thường gặp, mỗi năm có thể lệch theo thời tiết. Trước khi về, nhờ người ở quê hỏi giúp vườn, ruộng năm nay sớm hay muộn là cách chắc nhất để khỏi đến đúng lúc hết hàng.
Lịch quà xứ Thanh theo quý
Bảng dưới gom các món theo quý để bạn hình dung nhanh. Mốc thời gian chỉ là thường lệ, không phải lịch cố định của nơi bán nào.
| Thời điểm | Món đang độ | Kiểu quà hợp |
|---|---|---|
| Sau Tết đến xuân | Bánh gai, bánh chưng còn dư, mía cuối vụ, đồ khô tích từ mùa trước | Quà mang lên phố sau kỳ nghỉ Tết |
| Hè | Hải sản tươi, mực và cá phơi mẻ mới, nước mắm vụ mới đem bán | Quà biển cho người đi nghỉ hè trở về |
| Thu | Bưởi bắt đầu vào vụ, đồ khô vẫn nhiều | Quà cho người đi công tác, quà dịp Trung thu |
| Cuối năm, cận Tết | Bưởi chín đều, mía đen, nem chua, bánh Tết | Giỏ quà Tết mang đi hoặc gửi lên phố |
Đặc điểm của xứ Thanh là vừa có biển vừa có vùng bán sơn địa, nên quanh năm hiếm khi "không có gì để mang". Khác nhau chỉ ở chỗ món nào là trục của giỏ trong mỗi mùa.
Vì vậy, thay vì hỏi "về Thanh Hoá mang gì", câu hỏi đúng hơn là "tháng này ở quê món gì đang ngon nhất, và món gì để được tới khi người nhận ăn". Câu thứ nhất quyết định trục của giỏ, câu thứ hai quyết định những món đi kèm. Người ở quê thường trả lời câu thứ nhất rất nhanh, vì họ sống cùng mùa vụ; câu thứ hai thì người mang quà phải tự tính theo quãng đường của mình. Với người ở xa lâu năm, một cuộc gọi về nhà trước ngày đi vài hôm là đủ để biết năm nay bưởi đã chín chưa, biển đã vào mùa mực chưa, nhà ai đang nhận đặt nem Tết.
Mùa hè: giỏ quà biển
Mùa hè là mùa đông người nhất ở các bãi biển xứ Thanh, cũng là lúc nhiều nhà ven biển phơi mực, phơi cá. Với người đi nghỉ hè trở về, đồ biển phơi mẻ mới là trục hợp lý: mực khô, cá khô, tôm khô, kèm một chai nước mắm làng. Nắng to giúp đồ khô ráo nhanh, nhưng cũng là lúc dễ gặp hàng phơi vội. Hỏi người bán mẻ này phơi mấy nắng, sờ thấy khô ráo, không dính tay là được.
Hải sản tươi như ghẹ, mực ống, tôm chỉ hợp khi bạn đi xe riêng về Hà Nội hay các tỉnh gần trong vài giờ, có thùng đá đầy. Nếu về xa hơn hoặc đi xe khách, chuyển sang đồ một nắng, đồ khô, hoặc nhờ cơ sở cấp đông kỹ. Một mẻ hải sản tươi không đủ đá, tới nơi bốc mùi, là cách nhanh nhất làm cả chuyến đi mất vui.
Mùa hè cũng là mùa nóng gắt của Bắc Trung Bộ, nên những món dễ hỏng như nem chua, chả tôm càng phải tính giờ. Chọn chuyến xe sáng sớm hoặc chiều muộn, đặt thùng quà ở chỗ thoáng, tránh để trong cốp xe nóng nhiều giờ.
Nửa cuối năm: bưởi Luận Văn và quà trái cây
Bưởi Luận Văn là gì. Đây là giống bưởi gắn với làng Luận Văn thuộc vùng Thọ Xuân cũ, quả không quá to, múi ráo, vị ngọt thanh. Lượng không nhiều, nên người làm quà thường đặt trước qua người quen ở quê.
Bưởi là món quà trái cây bền nhất. So với nhiều loại trái cây khác, bưởi để được khá lâu ở chỗ thoáng mát, vỏ dày chịu được va chạm. Đây là lý do bưởi hợp để mang đi xa và để bày dịp Tết.
Không ép bưởi lên tận cùng giỏ. Dù vỏ dày, bưởi vẫn nặng và dễ đè hỏng món khác. Xếp bưởi dưới đáy thùng, lót giấy, rồi mới đặt đồ khô nhẹ lên trên.
Ghép bưởi với món mặn. Bưởi ngọt mát, đi cùng một gói mực khô hay một chai nước mắm là đủ cân giữa ngọt và mặn. Người nhận có thể bày bưởi, dùng đồ khô dần.
Cẩn thận chuyện "bưởi quê" ngoài chợ. Bưởi bán ở nhiều nơi với tên gọi chung chung. Nếu muốn đúng bưởi của một làng, nguyên lý là mua qua người ở chính vùng đó, hỏi vườn nào, không chỉ dựa vào lời rao.
Cận Tết: mía đen Kim Tân và giỏ quà Tết
Dịp cuối năm, xứ Thanh có thêm mía đen ở vùng Kim Tân thuộc Thạch Thành cũ, loại mía vỏ tím sẫm, thân mềm, nhiều nước, rất hợp để trẻ con và người lớn cùng ăn. Mía cùng với bánh, nem và đồ khô tạo nên một giỏ quà Tết đủ vị. Một số lưu ý:
- Mía để nguyên cây giữ được lâu hơn mía đã róc. Nếu đi ô tô riêng, mang cả cây, chặt đôi cho vừa cốp.
- Đi xe khách hoặc gửi hàng thì chặt khúc ngắn, bó chặt bằng dây, bọc hai đầu để nước không rỉ ra.
- Mía đã róc vỏ chỉ ăn trong ngày, không hợp làm quà đi xa.
- Nem chua dịp Tết đắt khách, nên đặt trước vài ngày, hẹn lấy sát giờ đi.
- Bánh chưng, bánh gai dịp Tết làm nhiều, có thể mang ít để người nhận ăn trong mấy ngày đầu năm.
- Cận Tết xe khách thường chật, nhà xe hạn chế thùng to. Chia quà thành hai thùng vừa tay dễ gửi hơn một thùng lớn.
Giỏ quà Tết xứ Thanh hợp lý thường gồm một món ngọt (mía hoặc bưởi), một món lên men (nem chua), một món khô (mực hoặc cá) và một món bánh. Bốn món như vậy đã đủ để người nhận thấy cả hương vị quê mà không phải lo bảo quản quá nhiều.
Ghép giỏ theo mùa trong năm phút
Mỗi lần về quê, bạn có thể dùng trình tự ngắn sau để chốt giỏ quà mà không phải nghĩ lại từ đầu:
- Hỏi người ở quê món nào đang vào độ, món nào hết vụ. Mùa vụ lệch theo năm, đừng dựa vào trí nhớ năm ngoái.
- Chọn một món đang độ làm trục: hải sản mùa hè, bưởi nửa cuối năm, mía và nem dịp Tết.
- Thêm một món bền quanh năm như mực khô hoặc nước mắm để người nhận dùng dần.
- Thêm một món ngọt nếu trục là món mặn, hoặc ngược lại, để giỏ có cả hai vị.
- Tính quãng đường và phương tiện, bỏ món nào không chịu được số giờ đó.
- Cân thử tổng trọng lượng, bớt món nặng nếu người nhận phải xách xa.
- Ghi tên món và cách dùng ra mẩu giấy kèm thùng cho người nhận, nhất là món cần giữ lạnh hay cần nấu chín.
Trình tự này giúp mỗi lần mang quà khác nhau theo mùa, người nhận không gặp lại đúng giỏ quà lần trước, và người mang không phải mua dư rồi vứt.
Quà theo dịp: Trung thu, rằm tháng Giêng, nghỉ hè
Ngoài bốn mùa, còn những dịp con cháu hay về quê và ra đi trong vài ngày. Dịp rằm tháng Giêng, nhiều nhà còn dư bánh chưng, giò chả từ Tết, người ở quê hay gói ít cho con cháu mang lên phố. Những món này đều là đồ đã nấu chín, nên giữ lạnh và ăn trong vài ngày.
Dịp Trung thu rơi vào lúc bưởi bắt đầu có, nên bưởi là món quê hợp để mang lên cho trẻ con thành phố bày mâm cỗ. Kèm một ít đồ khô cho người lớn là đủ.
Dịp nghỉ hè, con cháu về quê đông, lúc đi thường mang theo quà biển. Vì là mùa nóng, nên ưu tiên đồ khô, mắm, những món không cần lạnh; đồ tươi chỉ mang khi đi xe riêng ngắn. Nếu trẻ con mang quà cho bạn bè ở lớp, gói nhỏ từng phần, chọn món không quá mặn, không cay.
Những dịp giỗ, chạp thì quà quê thường là chính đồ cúng xong chia nhau. Khi đó, gói riêng từng phần, ghi tên món, để người nhận biết món nào cần ăn trước.
Sau Tết đến mùa xuân: quà mang lên phố
Đầu năm là lúc nhiều người xứ Thanh rời quê đi làm, đi học sau kỳ nghỉ dài nhất trong năm. Quà lúc này ít khi là món mua mới, phần lớn là chính đồ Tết của nhà: bánh chưng, giò lụa, nem chua còn dư, ít mía cuối vụ, vài gói đồ khô. Điểm cần nhớ là đồ Tết đã để trong nhà nhiều ngày, nên trước khi gói, kiểm từng chiếc bánh xem còn thơm lá, chưa chua; chiếc nào đã đổi mùi thì để lại.
Mùa xuân ở Bắc Trung Bộ thường ẩm, mưa phùn, đồ khô dễ hút ẩm và mềm đi. Trước khi gói mực, cá khô mang đi, nên hong lại ở chỗ thoáng hoặc cho vào túi kín cùng một gói hút ẩm. Người nhận ở phố cũng nên được dặn cất đồ khô vào hộp kín hoặc ngăn mát, đừng để trong túi nilon ngoài bếp.
Đây cũng là dịp hợp để mang ít nước mắm làng mới mua đầu năm, vì nhiều gia đình có thói quen mua mắm cho cả năm vào lúc này. Một can nhỏ cho người ở trọ, một can lớn hơn cho gia đình đông người là đủ.
Món theo mùa không nên cố mang
Hải sản tươi khi đường xa. Mùa hè hải sản tươi nhiều, nhưng không phải lúc nào cũng mang được. Đường trên nửa ngày không có thùng đá tốt thì hải sản tươi là rủi ro cho cả sức khoẻ người nhận lẫn cả thùng quà.
Trái cây mua lúc đầu vụ. Bưởi, cam đầu vụ đôi khi chưa đủ ngọt. Nếu năm đó mùa muộn, chờ chuyến sau hoặc thay bằng món khác, đừng mua cho có.
Bánh làm vội dịp cao điểm. Cận Tết, nhu cầu bánh, nem tăng vọt. Nên đặt sớm ở nơi quen, tránh mua vội những mẻ làm gấp không rõ ngày làm.
Đặc sản rừng. Thịt thú rừng, măng hay nấm hái trong rừng không rõ nguồn gốc, các loại cây thuốc rừng không làm quà. Ngoài chuyện an toàn thực phẩm, nhiều loài được pháp luật bảo vệ, mua bán có thể vi phạm quy định.
Rượu không nhãn. Dịp Tết hay có rượu nấu tại nhà đóng can để biếu. Rượu không rõ nguồn gốc có nguy cơ nhiễm methanol, không nên mang làm quà; và nhắc người nhận không lái xe sau khi uống.
Câu hỏi thường gặp
Bưởi Luận Văn thường có vào tháng mấy?
Thường vào nửa cuối năm và nhiều nhất khi gần Tết, nhưng mỗi năm có thể sớm hay muộn theo thời tiết. Cách chắc nhất là nhờ người ở vùng Thọ Xuân cũ hỏi vườn trước khi bạn về.
Mía đen Kim Tân khác mía thường thế nào?
Đó là loại mía vỏ tím sẫm, thân mềm, nhiều nước, thường ăn tươi bằng cách róc vỏ, không phải mía làm đường. Mía thường vào vụ dịp cuối năm, hợp làm quà Tết cho gia đình có trẻ con.
Mùa hè mang hải sản tươi từ Sầm Sơn về Hà Nội được không?
Được nếu đi xe riêng trong vài giờ, có thùng xốp và đá đầy, thay đá khi cần. Nếu đi xe khách hoặc về xa hơn thì nên chuyển sang đồ một nắng, đồ khô hoặc đồ đã cấp đông kỹ.
Quà Tết xứ Thanh nên gồm mấy món?
Khoảng bốn món là vừa: một món ngọt như mía hoặc bưởi, nem chua, một món đồ khô và một món bánh. Nhiều hơn dễ nặng, khó bảo quản, người nhận ăn không kịp.
Sau Tết đi lên phố nên mang gì?
Thường là phần bánh chưng, giò chả còn dư, ít mía cuối vụ và đồ khô. Đồ đã nấu chín nên giữ lạnh, ăn trong vài ngày đầu; đồ khô để dùng dần.
Có nên mua trái cây ngoài chợ ven quốc lộ làm quà Thanh Hoá?
Có thể, nhưng khó biết hàng thật sự trồng ở đâu. Muốn đúng sản vật một làng thì mua qua người ở chính làng đó, hỏi tên vườn, ngày hái. Ngoài chợ ven đường chỉ nên coi là quà trái cây chung.