Quà quê Thanh Hoá để được lâu: ghép giỏ đồ khô, mắm, bánh mang vào Nam hay gửi xa

Quà quê Thanh Hoá để được lâu gồm ba nhóm chính: đồ biển phơi khô (mực, cá, tôm) từ dải Sầm Sơn, Hải Tiến, Nghi Sơn; đồ mắm (nước mắm làng biển, mắm tép vùng Hà Trung cũ); và bánh có thể cấp đông như bánh gai Tứ Trụ. Nem chua là món ai cũng nhắc đầu tiên nhưng lại là món giữ được ngắn nhất, nên chỉ hợp khi đường đi dưới một ngày hoặc có thùng lạnh.

Bài này dành cho người xứ Thanh đi làm xa sau kỳ nghỉ, người ở quê muốn gửi đồ vào Nam, ra Hà Nội cho con cháu, và người đi công tác ghé Thanh Hoá muốn mang về một giỏ quà không hỏng giữa đường. Trục của bài là thời gian giữ được và cách ghép món, không đi sâu cách chọn từng món.

Món nào của xứ Thanh chịu được đường xa

Cách nhanh nhất để không mang nhầm là xếp món theo số ngày giữ được trong điều kiện bình thường, rồi so với số ngày bạn còn ở trên đường. Số ngày dưới đây là mức thường gặp khi hàng làm đúng cách, để chỗ mát, không phải cam kết của bất kỳ nơi bán nào.

Nhìn bảng sẽ thấy hai món nổi tiếng nhất của Thanh Hoá lại đứng cuối danh sách về độ bền. Điều đó không có nghĩa là bỏ, mà là đặt chúng đúng chỗ: nem chua ăn trong mấy ngày đầu, phần còn lại của giỏ là đồ khô và đồ mắm để người nhận dùng dần cả tháng.

Ghép một giỏ quà khô và mặn cho người ở xa

Một món biển khô làm trục. Mực khô hoặc cá khô là món nặng ký nhất về giá trị và cũng bền nhất. Với người nhận ở thành phố lớn, một gói mực vừa phải thường được quý hơn nhiều gói cá lẫn lộn, vì ít mùi và dễ dùng khi có khách.

Một món mắm cho bếp. Nước mắm làng biển như Ba Làng ở vùng Nghi Sơn (Tĩnh Gia cũ) hợp với gia đình còn nấu ăn hằng ngày. Người ở trọ, nấu ít thì mắm tép một hũ nhỏ lại tiện hơn, vì một hũ ăn được nhiều bữa với rau luộc, thịt luộc.

Một món ngọt để chia. Bánh gai hay vài khúc mía đen là phần để cả nhà người nhận cùng ăn ngay hôm đầu. Món ngọt làm giỏ quà bớt "toàn đồ mặn", nhất là khi người nhận có trẻ nhỏ.

Một món kể chuyện. Nem chua, dù ăn nhanh hết, là món giúp người nhận nhớ ngay giỏ quà đến từ đâu. Nếu đường đủ ngắn, giữ lại vài chục chiếc nem làm phần mở giỏ; nếu không, có thể thay bằng một câu kể về món đó khi trao quà.

Cân lại theo trọng lượng. Đồ mắm và mía rất nặng. Trước khi đóng, cân thử cả giỏ và nghĩ người nhận có phải xách lên tầng, đi xe máy hay không. Giỏ vừa tay thường được dùng hết, giỏ quá nặng hay bị để dành tới hỏng.

Nước mắm và mắm tép: mang đi sao cho không đổ

Hai món mắm là thứ dễ làm hỏng cả chuyến đi nhất, vì một lần rò rỉ là cả thùng đồ ám mùi. Nguyên tắc chung là đựng trong vật chứa có nắp vặn chặt, quấn màng bọc quanh miệng, cho vào túi nilon dày buộc kín, rồi mới đặt vào thùng. Can và hũ luôn đứng thẳng, chèn quanh bằng quần áo cũ hoặc giấy báo vò để không lắc. Nếu đi xe khách, nói rõ với phụ xe là trong thùng có chất lỏng để họ không xếp thùng nằm ngang.

Mắm tép vùng Hà Trung cũ, nổi tiếng với cái tên mắm tép Hà Yên, là loại mắm sệt và có lúc còn đang lên men nhẹ, nên đừng đổ đầy tới miệng hũ. Chừa một khoảng trống nhỏ để hơi trong hũ không đẩy nắp. Người ở quê làm sẵn cho con cháu thường chia ra nhiều hũ nhỏ thay vì một hũ to, vừa dễ chèn vào thùng, vừa để người nhận mở dần, phần chưa mở giữ được lâu hơn.

Với đường bay, hãy nhớ nước mắm và mắm tép đều là chất lỏng hoặc sệt, gần như không thể đi trong hành lý xách tay. Ký gửi thì nhiều hãng yêu cầu đóng gói kín mùi, có hãng hạn chế hẳn. Quy định thay đổi theo hãng và theo thời điểm, nên kiểm trang của hãng bay trước ngày đi chứ đừng dựa vào lần trước.

Bánh gai và nem chua: hai món phải tính giờ

Bánh gai Tứ Trụ ở vùng Thọ Xuân cũ và nem chua là hai món người nhận mong nhất, cũng là hai món cần tính giờ kỹ nhất. Một vài điểm thực tế:

• Bánh gai mua hôm trước, đi hôm sau là hợp lý nhất. Bánh làm từ bột nếp, lá gai, nhân đậu xanh, để lâu ở chỗ nóng dễ chua và lên mốc ở chân lá.
• Muốn mang bánh gai đi xa mấy ngày, nhiều nhà nhờ cơ sở làm bánh cấp đông sẵn, rồi xếp vào thùng xốp có đá gel. Đến nơi để bánh rã đông trong ngăn mát, hấp lại cho mềm trước khi ăn.
• Nem chua là thịt sống lên men, chín theo ngày. Mua nem vừa tới, không mua nem đã chua gắt. Ở nhiệt độ thường, nem tiếp tục chua và mềm dần; trong ngăn mát thì chậm lại.
• Người nhận là người già, phụ nữ đang mang thai hoặc trẻ nhỏ thì nên nướng hoặc chiên nem trước khi ăn thay vì ăn sống. Ghi một dòng nhắc kèm gói nem là cách chu đáo hơn nhiều so với không nói gì.
• Chả tôm xứ Thanh thường đã hấp chín, chỉ cần chiên lại, nhưng vẫn là đồ tươi, phải giữ lạnh như nem.

Nếu đường đi trên một ngày mà không có thùng lạnh, nên để nem chua và chả tôm lại, mua thêm một gói đồ khô thay vào. Giỏ quà mất một món "tên tuổi" nhưng không ai phải vứt đồ hỏng, và người ở quê cũng không mất công vô ích.

Giỏ quà theo người nhận và quãng đường

Cùng là quà xứ Thanh nhưng mang ra Hà Nội vài giờ khác hẳn mang vào TP.HCM hai ngày xe khách. Bảng dưới gợi cách chia giỏ theo tình huống, là ví dụ giả định để bạn tự điều chỉnh:

Điểm chung của mọi tình huống là bớt số món, tăng độ chắc của từng món. Ba món đóng gói kỹ thường tới nơi trọn vẹn hơn tám món nhét vội.

Mua ở đâu để hàng đúng là hàng quê

Đồ khô vùng biển xứ Thanh có rất nhiều nguồn: nhà làm ở các làng ven biển, quầy ở chợ thị trấn cũ, cửa hàng dọc quốc lộ. Nguyên lý chọn nơi mua là hỏi được người bán hàng làm ở đâu và phơi khi nào. Người bán có hàng nhà làm thường trả lời cụ thể, biết cả mẻ mực này phơi mấy nắng; người chỉ bán lại hàng chợ đầu mối thường trả lời chung chung.

Người xa quê có lợi thế lớn là còn người thân ở làng. Nhờ một người quen đặt trước với nhà làm mắm, nhà phơi mực trong xóm, nói rõ ngày đi để họ chuẩn bị mẻ mới, thường được hàng hợp ý hơn là mua vội ở cửa hàng ven đường lúc ra xe. Nhớ hỏi luôn cách để món đó ở nhà người nhận.

Khi mua ở chợ, nên đi buổi sáng, lúc hàng mới bày ra và người bán còn thời gian trả lời. Quan sát xem quầy có bán đúng những thứ của vùng biển gần đó không, hay bày đủ thứ của khắp nơi. Quầy bán quá nhiều loại từ nhiều vùng thường là quầy bán lại, không sai, nhưng khó hỏi được gốc gác từng món. Cũng nên hỏi người bán có hút chân không hay đóng gói lại giúp được không, vì đồ khô gói sẵn tại chỗ sẽ đỡ cho bạn một bước trước khi lên xe.

Đừng mua dư. Đồ khô để lâu được nhưng không phải mãi mãi; một gói mực để cả năm trong tủ người nhận rồi bị ám mùi là quà đã hỏng một nửa. Mua vừa đủ cho vài tháng dùng, lần sau về lại mang tiếp.

Món nên để lại ở xứ Thanh

Một số thứ người đi đường hay thấy bày bán nhưng không nên làm quà. Thịt thú rừng, sản phẩm từ động vật hoang dã, rượu ngâm con vật lạ là những thứ không mua, vừa vì có thể vi phạm quy định bảo vệ động vật hoang dã, vừa vì không biết nguồn gốc. Rượu quê đóng can không nhãn, không rõ nơi nấu cũng nên tránh, vì rượu không rõ nguồn gốc có nguy cơ nhiễm methanol.

Những món ăn ngon tại chỗ như bánh cuốn, bánh đa cá rô, các món nước ở quán thì để thưởng thức khi về quê, không cố mang theo. Món càng nhiều nước, càng nhiều rau sống thì càng không hợp đi xa. Tương tự, hải sản tươi sống chỉ nên mang khi đi xe riêng trong vài giờ và có đá đầy đủ.

Đồ khô tẩm ướp sẵn, màu đỏ tươi bất thường hoặc thơm mùi hoá chất cũng nên để lại. Món quê đúng nghĩa thường có màu tự nhiên, không bóng loáng; không chắc thì chọn món phơi mộc, người nhận tự tẩm theo ý mình.

Cuối cùng, nên để lại cả những món người nhận không ăn được. Hỏi trước một câu xem nhà bên kia có ai kiêng mặn, kiêng đồ lên men hay không. Một giỏ quà đúng khẩu vị người nhận quý hơn một giỏ đủ mặt các món nổi tiếng.

Câu hỏi thường gặp

Nem chua Thanh Hoá mang vào TP.HCM bằng xe khách có được không?

Được nếu có thùng xốp và đá gel thay giữa đường, còn đi không giữ lạnh thì nem sẽ chua nhanh và mềm đi sau một ngày nóng. Đường xa trên một ngày nên mang ít, để nem trên cùng thùng lạnh và báo người nhận cho vào ngăn mát ngay khi tới.

Nước mắm có được mang lên máy bay không?

Trong hành lý xách tay gần như không được vì là chất lỏng vượt giới hạn thông thường. Trong hành lý ký gửi, tuỳ hãng: có hãng cho nếu đóng gói kín, có hãng hạn chế. Bạn cần kiểm quy định hiện hành của hãng bay trước ngày đi.

Bánh gai để được bao lâu?

Ở nhiệt độ thường thường chỉ vài ngày, trời nóng thì ngắn hơn. Bánh cấp đông giữ được lâu hơn nhiều, khi ăn để rã đông trong ngăn mát rồi hấp lại. Nên hỏi chính nơi làm bánh về thời gian giữ của mẻ bạn mua.

Giỏ quà xứ Thanh cho người ăn nhạt nên có gì?

Ưu tiên bánh gai, mía đen, một ít mực khô để nướng, bớt cá khô mặn và mắm tép. Nếu muốn có nước mắm, chọn chai nhỏ để người nhận nêm theo khẩu vị, không cần mang can lớn.

Có nên mang mía cây đi xa không?

Mía để nguyên cây giữ được tương đối lâu nhưng nặng và dài, hợp khi đi ô tô riêng. Đi xe khách hay gửi hàng thì nên chặt khúc, bó chặt, hoặc thay bằng món khác gọn hơn để đỡ cước và đỡ vướng.

Làm sao để đồ khô không ám mùi sang đồ khác trong vali?

Bọc đồ khô bằng hai lớp túi, tốt nhất là hút chân không, rồi để riêng trong một túi hoặc hộp. Không để sát quần áo. Đến nơi nên chuyển ngay vào hộp kín hoặc ngăn mát để mùi không lan trong nhà người nhận.