Nghệ An có quà theo mùa khá rõ: đầu hè là lạc mới của vùng đồng bằng ven biển; mùa nắng là mực, cá của dải biển Cửa Lò, Quỳnh Lưu; cuối năm, cận Tết là cam, trong đó cam Vinh (gắn với cam Xã Đoài vùng Nghi Lộc cũ và vùng cam Phủ Quỳ) được nhắc nhiều nhất; còn chè xanh thì có quanh năm. Chọn món theo mùa giúp giỏ quà tươi, dễ mua đúng hàng và không phải tốn công bảo quản.
Lịch dưới đây là mức thường gặp, lệch theo thời tiết mỗi năm. Người ở quê vẫn là nguồn chính xác nhất để biết năm nay cam chín sớm hay muộn, lạc đã nhổ chưa.
Lịch quà xứ Nghệ trong năm
Bảng sau gom món theo từng giai đoạn để bạn chọn trục cho giỏ quà mỗi lần về:
| Giai đoạn | Món thường đang độ | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Sau Tết, đầu xuân | Cam cuối vụ, bánh chưng, đồ Tết còn dư | Con cháu đi làm, đi học lại |
| Cuối xuân, đầu hè | Lạc vụ xuân mới nhổ, kẹo lạc mẻ mới | Gia đình nấu ăn ở nhà, trẻ con |
| Hè | Mực, cá phơi, hải sản tươi vùng biển, mít non làm nhút | Người đi nghỉ biển về |
| Thu | Chè xanh, đồ khô, cam bắt đầu có ở một số vườn | Người đi công tác, quà Trung thu |
| Cuối năm, cận Tết | Cam chín rộ, tương mới, bánh Tết | Giỏ quà Tết mang lên phố |
Có những món có quanh năm như tương, nước mắm, chè xanh, nên đó là phần nền của mọi giỏ quà. Phần thay đổi là món đang độ, làm trục cho từng lần về.
Một mẹo nhỏ của người hay đi về là ghi lại trong điện thoại mỗi lần mang món gì, người nhận thích món nào, món nào bị bỏ thừa. Sau vài năm, bạn sẽ có một lịch quà rất riêng của gia đình mình, sát với khẩu vị người nhận hơn mọi lời khuyên chung.
Cuối năm: cam là trục của giỏ quà
Cam xứ Nghệ thường chín nhiều vào cuối năm, đúng dịp người xa quê về ăn Tết rồi đi. Cam Vinh là tên gọi quen của cam vùng này; trong đó cam Xã Đoài ở vùng Nghi Lộc cũ gắn với tên tuổi lâu đời, còn vùng cam rộng hơn nằm ở các xã miền núi phía tây bắc tỉnh, nơi người ta quen gọi là vùng Phủ Quỳ. Vì tên gọi phổ biến, cam bán khắp nơi đều có thể được gọi là cam Vinh, nên nếu muốn đúng vườn, mua qua người quen ở chính vùng trồng.
Cam là món quà trái cây khá bền nếu để chỗ thoáng, không xếp chồng quá cao. Khi mang đi, lót giấy dưới đáy thùng, xếp một hai lớp, để thùng có lỗ thoáng, không bọc kín cam trong túi nilon vì hơi nước đọng làm cam nhanh úng.
Cam đi cùng tương mới và một ít đồ khô là giỏ quà Tết đủ ngọt, đủ mặn. Với nhà có trẻ con, cam là phần được ăn hết đầu tiên; với người lớn, tương và đồ khô là phần dùng dần sau Tết. Nếu người nhận ở xa và đi đường dài, ưu tiên cam đã chín vừa, không chọn quả quá chín vì dễ dập.
Một điểm nữa là cam để lâu sẽ héo vỏ, mất nước, múi khô dần. Vì vậy cam làm quà nên ăn trong khoảng hai tuần đầu sau khi hái, đừng để dành tới quá rằm tháng Giêng. Nếu người nhận ở xa và chỉ ăn được ít, mang vài chục quả là đủ, phần còn lại để người ở quê biếu hàng xóm.
Đầu hè: lạc mới và những món từ lạc
Vì sao lạc là quà đầu hè. Vụ lạc xuân ở các vùng đồng bằng ven biển xứ Nghệ thường thu hoạch vào khoảng cuối xuân, đầu hè. Lạc mới phơi khô có mùi thơm rõ hơn lạc đã để lâu, và người ở phố rất ưa loại lạc nhân mẻ mới này.
Lạc nhân, lạc rang hay kẹo lạc. Lạc nhân sống dùng được nhiều việc nhất: nấu xôi, làm muối vừng, rang, nấu chè. Lạc rang tiện ăn ngay nhưng chóng mất giòn. Kẹo lạc hợp trẻ con và hợp đem chia ở chỗ làm.
Phơi lại trước khi gói. Lạc mới nhổ cần phơi đủ khô. Lạc chưa khô hẳn mà đóng túi kín đi xa dễ mốc. Hạt mốc có nguy cơ chứa độc tố nấm, nên bỏ hạt mốc, hạt đổi màu.
Gói vừa phần. Chia lạc thành túi nhỏ, mỗi túi vừa dùng trong vài tuần. Túi chưa mở để chỗ mát, túi đã mở cho vào hộp kín. Lạc nhân để lâu ngày ở chỗ nóng sẽ hôi dầu, nên người nhận ở phố nhỏ có thể cất một phần trong ngăn mát.
Mùa nắng: quà biển Cửa Lò, Quỳnh Lưu
Hè là mùa biển xứ Nghệ đông khách và cũng là mùa nhiều nhà phơi mực, cá. Mực một nắng, mực khô, cá cơm khô, cá thu cắt khúc là những món quà biển người đi nghỉ hè hay mang. Trong đó, đồ khô kỹ là dễ mang nhất; mực một nắng ngon nhưng là đồ chưa khô hẳn, phải giữ lạnh như đồ tươi.
Nếu đi xe riêng về Hà Nội hay các tỉnh lân cận trong ngày, có thể mang mực một nắng và hải sản tươi với thùng đá đầy. Đi xe khách vào Nam thì chọn đồ khô, hoặc nhờ cơ sở cấp đông cứng, xếp thùng xốp kín. Hỏi người bán mẻ nào phơi nắng tự nhiên, mẻ nào sấy, để biết người nhận nên cất ra sao.
Cũng trong mùa hè, nhiều nhà ở vùng Thanh Chương cũ bắt đầu muối nhút từ mít non. Nhút mẻ mới chua dịu, là món người xa quê hay xin mang theo. Nhút đi cùng cá khô là một cặp rất "Nghệ", hợp với người nhận lớn lên ở quê.
Chè xanh: món quà có quanh năm
Chè xanh tươi, nấu đặc uống trong bát, là thói quen của nhiều gia đình xứ Nghệ. Chè tươi khó mang đi xa vì lá héo nhanh, nên người ta thường mang chè đã sao khô hoặc chè búp phơi. Một số lưu ý khi mang chè làm quà:
- Chè tươi chỉ hợp mang trong ngày, gói lá vào khăn ẩm, để chỗ mát. Đến nơi nấu ngay.
- Chè khô cần để trong túi kín, tránh ẩm và tránh gần đồ có mùi như mắm, cá khô, vì lá chè hút mùi rất nhanh.
- Chè là đồ uống, không phải thuốc. Đừng giới thiệu chè quê như thứ chữa bệnh khi tặng.
- Người nhận không quen uống chè đặc thì kèm một lời dặn nấu loãng hơn, hoặc pha như trà khô thông thường.
- Chè hợp làm quà cho người lớn tuổi, cho đồng nghiệp hay khách vì nhẹ, ít mùi, dễ tặng.
Chè khô nên mua ở nhà tự sao, hỏi ngày sao, ngửi thấy mùi chè thơm, không mùi khói gắt hay mùi ẩm mốc. Chè sao quá lửa thì đắng khét, chè chưa đủ lửa thì để lâu dễ mốc.
Trong lịch quà cả năm, chè xanh là món "đệm": tháng nào không có trái cây đang độ thì chè và đồ khô vẫn đủ làm thành một giỏ quà gọn.
Mua đúng món đang mùa ở đâu
Món theo mùa có cái lợi là đang nhiều hàng, nhưng cũng vì nhiều hàng mà dễ lẫn. Mùa cam, cam từ nhiều nơi đổ về các chợ trong tỉnh; mùa lạc, lạc nhân bán đầy chợ quê lẫn chợ đầu mối. Nguyên lý chọn nơi mua là đi càng gần nơi làm ra càng tốt: cam mua ở vườn hoặc qua người trong xã trồng cam, lạc mua của nhà vừa nhổ, mực mua của nhà phơi ở làng biển. Người bán gần nguồn trả lời được hái hôm nào, phơi mấy nắng, giống gì.
Người xa quê vẫn có thể nhờ cha mẹ, anh chị em ở nhà đặt trước. Nói rõ ngày đi và số lượng, để nhà vườn hái vừa kịp, không phải hái sớm rồi để lâu. Với lạc, nhờ người nhà phơi lại thêm một nắng trước ngày gói là thói quen tốt.
Tránh mua quá nhiều chỉ vì đang rẻ hay đang mùa. Một thùng cam lớn cho gia đình hai người ở phố sẽ có một nửa hỏng trước khi kịp ăn. Mua vừa đủ, chuyến sau mang tiếp, vẫn hơn.
Ghép giỏ quà Tết xứ Nghệ
Dịp Tết là lúc nhiều người mang quà nhất và cũng dễ mang dư nhất. Một trình tự gợi ý:
- Chốt trục là cam chín vụ Tết, chọn số lượng theo số người trong nhà người nhận.
- Thêm một chai tương mới, chiết chai nhỏ, bọc kỹ.
- Thêm một món biển khô cho người lớn dùng dần sau Tết.
- Thêm một món ngọt cho trẻ con như kẹo lạc, bánh đa vừng.
- Nếu người nhận là người Nghệ xa quê lâu năm, thêm một hũ nhút nhỏ.
- Xếp cam ở đáy thùng có lỗ thoáng, chai tương đứng ở góc, đồ khô và kẹo ở trên cùng.
Nếu người nhận ở chung cư nhỏ, ít chỗ cất, giảm số cam và đồ khô, giữ tương và một món ngọt. Giỏ nhỏ mà dùng hết vẫn hơn giỏ to bị bỏ phí.
Cách xếp này giúp cam không bị đồ nặng đè, tương không lăn, đồ khô và kẹo không ám mùi. Người nhận mở thùng ra là thấy ngay món ăn được trước, món dùng dần sau.
Những dịp khác trong năm
Ngoài Tết và mùa hè, có những dịp con cháu về quê ngắn ngày: giỗ chạp, rằm tháng Bảy, nghỉ lễ cuối tháng Tư. Những dịp ngắn ngày này thường không kịp đặt món, nên quà chủ yếu là đồ sẵn trong nhà: tương, chè, lạc, ít đồ khô. Người ở quê có thể chuẩn bị sẵn vài phần quà nhỏ từ trước, để con cháu về là có mang ngay.
Dịp Trung thu, quà quê cho trẻ con thành phố có thể là kẹo lạc, bánh đa vừng, ít cam đầu vụ nếu có. Đơn giản nhưng có vị quê, khác hộp bánh mua ở siêu thị.
Còn với người đi công tác qua Nghệ An vài ngày, giỏ quà hợp lý là đồ khô gói nhỏ, một chai tương nhỏ nếu đi xe, một túi chè khô. Gọn, ít mùi, dễ mang lên xe hay máy bay trong hành lý ký gửi.
Dịp nghỉ lễ cuối tháng Tư, đầu tháng Năm rơi đúng lúc lạc vụ xuân bắt đầu nhổ ở nhiều nơi, nên đây là dịp hợp để mang lạc mới. Rằm tháng Bảy thì thường là đồ khô và chè, vì giữa mùa mưa bão ở miền Trung, đồ phơi khó khô và đường sá đôi khi bị ảnh hưởng. Đi vào mùa mưa, nên hỏi trước tình hình đường, thời tiết, và chuẩn bị đồ không sợ chậm xe.
Câu hỏi thường gặp
Cam Vinh thường chín vào tháng mấy?
Thường chín nhiều vào cuối năm, quanh dịp Tết, nhưng thời điểm cụ thể lệch theo vùng trồng và thời tiết từng năm. Hỏi người ở vùng Nghi Lộc cũ hay vùng Phủ Quỳ trước khi về là cách chắc nhất.
Mang cam đi xa giữ thế nào cho không úng?
Để cam trong thùng có lỗ thoáng, lót giấy, xếp một hai lớp, không bọc kín trong túi nilon. Chọn quả chín vừa, cuống còn tươi. Đến nơi bày ra chỗ thoáng, quả nào dập thì ăn trước.
Lạc mới có khác gì lạc để lâu?
Lạc mới phơi khô thường thơm hơn, hạt mẩy, ít bị hôi dầu. Lạc để lâu dễ ẩm, mốc nếu cất không kỹ. Dù mới hay cũ, nhặt bỏ hạt mốc, hạt đổi màu trước khi dùng.
Mực một nắng có mang vào Nam bằng xe khách được không?
Mực một nắng chưa khô hẳn nên phải giữ lạnh như đồ tươi. Muốn mang xa, nhờ cấp đông cứng, xếp thùng xốp kín có đá gel. Không có thùng lạnh thì chọn mực khô kỹ thay vào.
Chè xanh tươi có gửi đi xa được không?
Chè tươi héo nhanh, chỉ hợp mang trong ngày, gói trong khăn ẩm và nấu ngay khi tới. Đi xa hơn nên mang chè đã phơi hoặc sao khô, để trong túi kín, xa đồ có mùi mạnh như mắm, cá khô.
Đi công tác Nghệ An vài ngày nên mang quà gì về?
Đồ khô gói nhỏ, một túi chè khô, kẹo lạc là gọn nhất. Nếu đi ô tô có thể thêm chai tương nhỏ. Mùa cuối năm thì thêm ít cam nếu hành lý còn chỗ.