Từ Hà Tĩnh mang quà vào Nam, những món đi được chặng dài là kẹo cu đơ (loại giòn bền hơn loại dẻo), mực và cá phơi khô của các làng biển, bưởi Phúc Trạch và cam bù Hương Sơn khi đúng mùa, chè xanh khô. Những món khó đi xa là hồng giòn Thạch Hà, đồ tươi, đồ một nắng nếu không có thùng lạnh.
Người Hà Tĩnh làm ăn, học hành ở TP.HCM và các tỉnh phía Nam rất đông. Chặng đường vào Nam bằng xe khách thường mất cả ngày lẫn đêm, bằng tàu cũng lâu, nên quà phải chịu được cả thời gian lẫn những lần bốc xếp. Bài này xếp các món theo hai tiêu chí đó, kèm cách đóng thùng hợp chặng dài.
Bảng chấm độ đi xa của quà Hà Tĩnh
Bảng sau chấm theo hai tiêu chí: số ngày giữ được ở điều kiện thông thường và độ chịu va chạm khi bốc xếp. Đây là đánh giá kinh nghiệm chung, không thay cho lời dặn của chính nơi làm ra món đó.
| Món | Giữ được | Chịu xóc | Đi vào Nam |
|---|---|---|---|
| Kẹo cu đơ giòn | Vài tuần nếu kín, không ẩm | Dễ vỡ, cần hộp cứng | Hợp |
| Kẹo cu đơ dẻo | Ngắn hơn loại giòn, trời nóng dễ chảy | Khá | Hợp nếu đi nhanh |
| Mực, cá phơi khô | Lâu nếu khô kỹ | Tốt | Rất hợp |
| Bưởi Phúc Trạch | Khá lâu, vỏ dày | Tốt nhưng nặng | Hợp khi đúng mùa |
| Cam bù Hương Sơn | Một đến hai tuần | Trung bình | Hợp nếu thùng thoáng |
| Hồng giòn Thạch Hà | Vài ngày | Kém, dễ dập | Khó |
| Chè xanh khô | Lâu nếu kín | Tốt | Rất hợp |
Nhìn bảng, bộ ba bền nhất cho chặng vào Nam là đồ biển khô, kẹo cu đơ giòn và chè khô. Trái cây là phần "theo mùa", có thì thêm, không có thì giỏ vẫn đủ.
Cột "chịu xóc" quan trọng không kém cột "giữ được". Thùng quà đi xe khách thường qua tay ba bốn lần bốc xếp: ở bến đi, lúc dồn khoang, ở bến đến, rồi lên xe máy về nhà. Món giữ được lâu mà dễ vỡ như kẹo giòn vẫn cần hộp cứng; món bền như bưởi thì lại có thể đè hỏng món khác nếu xếp sai chỗ.
Kẹo cu đơ: chọn loại nào cho chặng dài
Hai kiểu kẹo. Kẹo cu đơ là mật mía, gừng, lạc kẹp giữa hai lá bánh đa nướng. Có loại kẹo giòn, mật nấu già, và loại dẻo, mật non hơn. Người Hà Tĩnh mỗi nhà thích một kiểu, nhưng với chặng đường dài, loại giòn ít bị ảnh hưởng của nhiệt độ hơn.
Kẻ thù là độ ẩm. Lá bánh đa hút ẩm rất nhanh. Kẹo để trong túi hở vài ngày giữa mùa mưa là ỉu, mất giòn. Chọn gói hàn kín, cho thêm một lớp túi có khoá miệng, để xa đồ ướt.
Kẻ thù thứ hai là sức đè. Kẹo giòn dễ vỡ thành mảnh. Xếp kẹo trong hộp cứng hoặc hộp nhựa, đặt ở lớp trên cùng của thùng, không để đồ nặng đè lên.
Mua theo số người nhận. Kẹo cu đơ hợp để chia cho nhiều người: đồng nghiệp, hàng xóm, bạn cùng phòng. Gói nhỏ từng phần trước khi đi đỡ cho người nhận phải chia lại.
Đọc ngày làm. Hỏi nơi bán mẻ kẹo làm hôm nào. Kẹo mới làm thơm gừng rõ hơn; kẹo để lâu ở quầy dễ mất mùi và mềm lá.
Đồ biển khô: trục bền nhất của giỏ
Bờ biển Hà Tĩnh trải dài qua nhiều làng làm biển, từ vùng cửa Sót, Thạch Kim ở phía bắc tới vùng Kỳ Anh ở phía nam. Mực khô, cá khô, ruốc là những món người ở quê hay gửi vào cho con cháu. Đồ khô kỹ nhẹ, không cần lạnh, chịu được xóc, nên là món đứng đầu danh sách cho chặng vào Nam.
Muốn đồ khô tới nơi còn ngon, cần hai việc. Một là đồ phải khô thật, không phải loại phơi vội cho kịp bán. Hai là gói kín mùi: hút chân không nếu có, không thì bọc hai lớp túi và một lớp giấy báo. Mùi cá khô trong một khoang hành lý kín cả đêm có thể ám vào mọi thứ xung quanh, kể cả đồ của hành khách khác.
Với người nhận ở chung cư, đồ khô còn một khó khăn nữa là nướng. Mực khô nướng trong căn hộ dễ ám mùi, báo khói. Nên kèm lời gợi ý: nướng bằng nồi chiên không dầu, lò nướng có nắp, hoặc ngâm cho mềm rồi xào. Một lời dặn nhỏ như vậy giúp món quà được dùng thay vì bị cất mãi.
Đồ khô cũng không nên mang quá nhiều một lần. Người nhận ở miền Nam nóng ẩm quanh năm, đồ khô để ngoài tủ vài tháng dễ hút ẩm, lên mốc. Mang vừa đủ dùng trong một hai tháng, dặn cất trong hộp kín hoặc ngăn mát, là cách giữ được vị biển quê lâu nhất.
Chè xanh khô và ruốc: hai món nhỏ hay bị quên
Khi chuẩn bị quà, người ta hay nghĩ tới món to trước: bưởi, cam, mực. Nhưng với nhiều người Hà Tĩnh xa quê, hai món nhỏ lại được nhắc nhiều nhất trong những cuộc gọi về nhà: chè xanh và ruốc. Chè xanh là thói quen uống hằng ngày; ở thành phố có bán chè, nhưng người quen vị chè vườn nhà thường vẫn thấy khác. Chè phơi khô hoặc sao khô, gói kín, nhẹ và bền, là món chiếm ít chỗ nhất trong thùng.
Ruốc là món mặn dùng để kho, xào, chấm. Ruốc khô, ruốc ướt có cách mang khác nhau: ruốc khô gói như đồ khô, ruốc ướt đựng hũ kín như mắm, để đứng, chừa khoảng trống trên miệng. Ruốc có mùi mạnh, nên bọc hai lớp túi và để cách xa kẹo, chè.
Hai món này cũng là quà hợp nhất cho người đi học, đi làm thuê trọ: ít tốn chỗ, dùng được nhiều bữa, không cần tủ lạnh lớn. Một túi chè, một hũ ruốc nhỏ đi kèm thùng quà chính là cách nhắc người nhận về nếp ăn uống ở quê mà không làm thùng nặng thêm bao nhiêu.
Trái cây Hà Tĩnh trên chặng dài
Hà Tĩnh nổi tiếng với ba loại trái: bưởi Phúc Trạch ở vùng Hương Khê cũ, cam bù ở vùng Hương Sơn cũ, hồng ở vùng Thạch Hà cũ. Mỗi loại đi xa một kiểu:
- Bưởi vỏ dày, chịu va chạm tốt, để được lâu ở chỗ thoáng. Nhược điểm là nặng; một thùng bưởi vài chục quả là đủ làm cước gửi tăng mạnh.
- Cam bù vỏ mỏng hơn bưởi, để thùng có lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp, không bọc kín nilon. Cam dập ở chặng dài sẽ úng lây sang quả bên cạnh.
- Hồng giòn là món khó nhất. Hồng đã ngâm cho hết chát chỉ giòn trong vài ngày, sau đó mềm dần. Đi vào Nam một ngày đêm vẫn được nếu xếp một lớp, có lót, nhưng nên báo người nhận ăn ngay.
- Trái cây không nên đặt chung ngăn với đồ khô. Hơi ẩm của trái làm đồ khô hút ẩm, mùi đồ khô ngấm vào vỏ trái.
- Trái cây đi xa nên chọn quả chín vừa tới, cuống còn tươi. Quả chín kỹ thơm hơn nhưng không chịu được đường dài.
Nếu thùng quà chỉ được một loại trái, bưởi là lựa chọn ít rủi ro nhất. Nếu đi đúng dịp cam bù vào vụ, cam là món được mong nhất, nhưng đổi lại phải đóng thùng cẩn thận hơn.
Đóng một thùng quà Hà Tĩnh cho chuyến xe đêm
Phần lớn người nhà gửi quà vào Nam qua xe khách đêm. Trình tự đóng thùng hợp chặng này:
- Chọn thùng các tông dày, đủ to để không phải ép đồ. Thùng chở trái cây cần đục vài lỗ thoáng ở hai bên.
- Lót đáy bằng giấy báo vò hoặc tấm xốp. Đặt trái cây nặng như bưởi xuống trước.
- Đặt một tấm các tông ngăn giữa lớp trái cây và lớp đồ khô.
- Xếp đồ khô đã gói kín ở lớp giữa, chèn quanh cho chặt.
- Đặt hộp kẹo cu đơ, túi chè khô ở lớp trên cùng, nơi không bị đè.
- Dán băng keo kín các mép, chừa lỗ thoáng nếu có trái cây.
- Ghi tên, số người nhận ở mặt trên và mặt bên; ghi "dễ vỡ, không xếp đè" nếu có kẹo giòn.
- Chụp ảnh thùng và giấy gửi, giữ lại cho đến khi người nhận báo đã lấy.
Tám bước này áp dụng cho cả khi bạn tự mang theo người trên xe. Khác là bạn có thể giữ hộp kẹo trong túi xách, không phải gửi khoang hành lý.
Mang quà Hà Tĩnh theo đường bay
Đường bay rút thời gian vào Nam xuống còn vài giờ, nên trái cây và đồ dễ hỏng đi dễ hơn. Ngược lại, đường bay có giới hạn về chất lỏng, trọng lượng và mùi. Nước mắm, ruốc ướt, tương không nên để trong hành lý xách tay. Đồ khô gói kín, kẹo cu đơ, chè khô là những món đi đường bay thuận nhất.
Trái cây trong hành lý ký gửi nội địa thường được nhận nếu đóng gói chắc chắn, nhưng mỗi hãng có quy định riêng về thùng xốp, thùng các tông, mùi. Một số hãng hạn chế loại quả có mùi mạnh. Kiểm quy định hiện hành của hãng trên trang chính thức trước ngày bay, đừng dựa vào kinh nghiệm của chuyến trước hay lời kể.
Trọng lượng là chuyện thực tế nhất. Bưởi, cam nặng; vượt cân hành lý thì tiền cước dư có khi bằng cả giá trị quà. Cân trước ở nhà, bớt món nặng, giữ món nhẹ có ý nghĩa. Khi ra sân bay, đặt hộp kẹo giòn trong vali cứng, giữa các lớp quần áo, để khỏi vỡ vụn.
Quà Hà Tĩnh cho người nhận ở miền Nam
Người Hà Tĩnh xa quê lâu năm thường nhớ nhất những món rất "nhà": ruốc, cá khô mặn, chè xanh, kẹo cu đơ. Với họ, một thùng nhỏ đủ những vị đó quý hơn thùng to toàn món đẹp. Còn khi tặng người miền Nam không quen vị Bắc Trung Bộ, nên ưu tiên món dễ ăn như kẹo cu đơ, mực khô, bưởi; đồ mặn và đồ lên men chỉ nên có ít.
Gia đình có trẻ con sinh ra ở miền Nam là đối tượng đáng nghĩ riêng. Trẻ thường thích kẹo cu đơ, bưởi, cam; ít khi ăn cá khô. Một phần quà riêng cho trẻ, kèm câu chuyện ngắn về món đó ở quê, là cách nối trẻ với quê nội, quê ngoại nhẹ nhàng hơn mọi lời dặn.
Những món như thịt rừng, rượu ngâm động vật, cây thuốc rừng bán ở vùng núi phía tây không làm quà. Ngoài rủi ro an toàn thực phẩm và nguồn gốc, nhiều loài thuộc diện pháp luật bảo vệ. Rượu nấu không nhãn cũng nên tránh vì nguy cơ methanol.
Câu hỏi thường gặp
Kẹo cu đơ để được bao lâu?
Tuỳ loại và cách gói. Loại giòn, gói kín, để chỗ khô thường giữ được vài tuần; loại dẻo ngắn hơn, trời nóng dễ chảy mật. Sau khi mở, cất trong hộp kín và ăn sớm vì lá bánh đa hút ẩm nhanh.
Hồng giòn Thạch Hà có gửi vào Sài Gòn được không?
Được nếu chọn quả vừa chín, xếp một lớp có lót, thùng thoáng, và người nhận ăn ngay khi tới. Hồng giòn chỉ giữ được độ giòn trong vài ngày, nên đây là món nên gửi số lượng ít.
Bưởi Phúc Trạch gửi xe khách có bị dập không?
Vỏ bưởi dày nên ít dập hơn nhiều loại trái khác. Lót đáy thùng, xếp sát nhau, không để đồ nặng khác đè lên. Bưởi nặng, nên tính trước cước gửi để không bị bất ngờ.
Mang mực khô lên máy bay có bị giữ lại không?
Trong chuyến bay nội địa, mực khô gói kín mùi trong hành lý ký gửi thường đi được, nhưng quy định từng hãng có thể khác. Kiểm quy định hiện hành trên trang của hãng bay trước ngày đi, và gói kỹ để không ám mùi.
Thùng quà Hà Tĩnh nên nặng bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung, nhưng nên ở mức một người tự bê được và người nhận chở được bằng xe máy. Thùng quá nặng dễ bị quăng quật khi bốc xếp, cước cao, và người nhận khó mang về.
Quà Hà Tĩnh cho đồng nghiệp người miền Nam nên chọn món gì?
Kẹo cu đơ chia gói nhỏ là lựa chọn dễ nhất, kèm vài gói mực khô nếu muốn. Tránh món quá mặn, món lên men mạnh vì người không quen có thể khó ăn.