Đắk Lắk mới gồm Đắk Lắk và Phú Yên cũ, nên giỏ quà quê ở đây đi từ cao nguyên đất đỏ quanh Buôn Ma Thuột xuống vùng biển Tuy Hoà: cà phê, hạt điều, mắc ca, tiêu, ca cao, mật ong, bơ và sầu riêng theo mùa ở phía tây; bánh tráng phơi, cá cơm khô, mực khô, cá ngừ đông lạnh ở phía đông. Giỏ cân thường có một món uống, một món hạt, một món của biển và một món trái cây nếu đúng mùa.
Người hỏi “về Đắk Lắk mang gì” thường chỉ nghĩ tới cà phê. Cà phê vẫn nên có, nhưng là một món trong giỏ chứ không phải cả giỏ. Một giỏ quà Đắk Lắk mới đầy đủ hơn nhiều khi thêm vài món của Phú Yên cũ, thứ mà trước đây người ta coi là quà của một tỉnh khác.
Đường từ Buôn Ma Thuột xuống Tuy Hoà qua đèo mất nhiều giờ. Người đứng ở đầu nào cũng nên mua phần của mình tại chỗ, phần đầu kia nhờ người thân gửi xe, hoặc chọn những món bền có bán ở cả hai nơi.
Hai nửa của tỉnh mới và vì sao nên ghép
Nửa phía tây là cao nguyên bazan, nơi cà phê, hồ tiêu, điều, ca cao và nhiều vườn trái cây được trồng trên đất đỏ. Quà ở đây phần lớn là đồ khô và hạt: nhẹ, bền, không cần lạnh, hợp với chuyến đi dài. Trái cây như bơ, sầu riêng là phần thưởng theo mùa.
Nửa phía đông là đồng bằng và bờ biển của Phú Yên cũ, với các đầm, vịnh và cửa sông. Quà ở đây có vị biển: bánh tráng phơi sương, cá cơm khô, mực khô, mắm, cá ngừ đại dương cắt khúc đông lạnh. Cá ngừ là món nổi tiếng nhất nhưng cũng khó mang nhất, vì cần giữ đông suốt đường.
Ghép hai nửa cho người nhận một thứ mà một tỉnh đơn lẻ khó có: đồ uống buổi sáng, món hạt ăn vặt, món mặn ăn cơm và món bánh cuốn, trong cùng một giỏ. Với người quê Phú Yên đi xa, giỏ ấy còn mang ý nghĩa riêng: quê mình giờ là Đắk Lắk, và quà quê mình đứng cạnh cà phê Buôn Ma Thuột.
Nếu chỉ chọn một nửa, giỏ toàn hạt và cà phê dễ giống quà công ty, còn giỏ toàn đồ biển thì nặng mùi và khó cất. Ghép mỗi nửa vài món là cách đơn giản nhất để giỏ có vị quê thật. Bốn đến năm món là vừa; quá số ấy, giỏ bắt đầu nặng mà người nhận cũng khó dùng hết trước khi đồ khô mất mùi.
Nhóm món theo hai nửa và theo độ bền
Bảng gom các món thường gặp. Mức bền là mức thường gặp khi hàng đóng kín, để đúng chỗ; hỏi người bán ngày làm để biết chắc.
| Món | Nửa tỉnh | Vai trò trong giỏ | Độ bền khi đi đường |
|---|---|---|---|
| Cà phê hạt rang | Cao nguyên | Đồ uống | Bền, giữ mùi khi túi kín |
| Hạt điều, mắc ca | Cao nguyên | Ăn vặt, chia được | Bền nếu kín, tránh ẩm |
| Tiêu hạt, ca cao | Cao nguyên | Gia vị, đồ uống | Rất bền |
| Mật ong | Cao nguyên | Ăn kèm | Bền, nhưng là chất lỏng khi bay |
| Bơ, sầu riêng | Cao nguyên | Trái cây theo mùa | Vài ngày, tuỳ độ chín lúc mua |
| Bánh tráng phơi | Phú Yên cũ | Món cuốn, món nướng | Bền nếu khô, dễ gãy |
| Cá cơm khô, mực khô | Phú Yên cũ | Món để dành | Bền, cần hút ẩm |
| Cá ngừ cắt khúc | Phú Yên cũ | Món nấu cao cấp | Chỉ khi giữ đông liên tục |
Phần lớn giỏ có thể dựng từ những món “bền” ở cả hai nửa. Bơ, sầu riêng và cá ngừ là ba món làm giỏ đặc biệt hơn, nhưng mỗi món đòi một điều kiện riêng: đúng mùa, đúng độ chín, đúng chuỗi lạnh.
Phần cao nguyên: cà phê chỉ là một món
Cà phê hạt rang. Chọn hạt rang nguyên, xay ở nhà người nhận sẽ thơm lâu hơn bột. Không cần mua nhiều loại; một gói là đủ để giỏ có “mùi Buôn Ma Thuột”.
Hạt điều, mắc ca. Hai món ăn vặt ai cũng nhận được, kể cả trẻ nhỏ đã biết nhai và người lớn tuổi. Hạt đóng gói nhỏ dễ chia cho cả nhà hoặc đồng nghiệp.
Tiêu hạt. Món gia vị gần như không hỏng, nhẹ, hợp với người hay nấu ăn. Một túi nhỏ là đủ, vì tiêu dùng rất lâu mới hết.
Ca cao. Vùng cao nguyên có trồng ca cao, làm thành bột hoặc sô cô la thủ công. Đây là món lạ với nhiều người, hợp với gia đình có trẻ lớn.
Mật ong. Mật ong nuôi từ các vườn cà phê, vườn cây ăn trái mùa hoa nở. Tặng như món ăn kèm với bánh, với trà; không giới thiệu là thuốc.
Bơ và sầu riêng. Vùng Krông Pắc cũ và nhiều nơi khác trong tỉnh có vườn sầu riêng, bơ trồng xen trong vườn cà phê. Hai món này phụ thuộc mùa, thường rộ vào mùa mưa giữa năm, lệch theo từng năm.
Một gói là đủ cho mỗi món. Giỏ quà cao nguyên hay bị “phình” vì món nào cũng nhẹ, dễ mua thêm. Nhưng người nhận ít khi dùng hết ba túi cà phê, hai ký hạt trước khi chúng mất mùi. Mỗi món một gói vừa dùng trong vài tuần là giỏ đã đủ đầy.
Phần biển Phú Yên cũ: bánh tráng, đồ khô và cá ngừ
Bánh tráng là món mang đi gọn nhất của vùng biển. Làng nghề Hoà Đa ở vùng Tuy An cũ nổi tiếng với bánh tráng phơi, có loại mỏng để cuốn, loại dày có mè để nướng. Bánh nhẹ, để được lâu nếu khô, chỉ cần xếp phẳng cho khỏi gãy. Người nhận dùng bánh tráng để cuốn thịt luộc, cuốn cá, hoặc nướng ăn kèm.
Đồ biển khô gồm cá cơm khô, mực khô, cá khô các loại. Đây là phần “để dành” của giỏ, người nhận cất trong hộp kín dùng dần. Chỉ nên mua lượng vừa phải; nhiều quá, đồ khô ở nhà người nhận dễ hút ẩm, nhất là ở miền Bắc mùa nồm.
Cá ngừ đại dương là món người Phú Yên cũ tự hào, nhưng với giỏ quà, nó là món khó. Cá ngừ tươi chỉ hợp ăn tại chỗ; muốn mang đi phải là cá cắt khúc đông lạnh, đóng gói kín, đi trong thùng giữ lạnh, và người nhận phải cất tủ đông ngay. Chặng bay ngắn trong ngày thì làm được; đi xe đường dài không có lạnh thì không nên.
Những món như sò huyết đầm Ô Loan, bánh hỏi, cơm gà là món ăn tại chỗ. Bạn có thể kể về chúng khi trao quà, nhưng không nên cố mang theo.
Ghép một giỏ Đắk Lắk mới theo mùa và quãng đường
Các bước dưới đây giúp bạn quyết định nhanh. Ví dụ đi kèm là ví dụ giả định.
- Xác định chuyến đi có giữ lạnh được không. Nếu không, bỏ cá ngừ và giảm trái cây chín.
- Lấy hai món bền của cao nguyên: một gói cà phê hạt và một túi hạt điều hoặc mắc ca.
- Lấy một món của biển: một xấp bánh tráng phơi hoặc một túi cá cơm khô.
- Nếu đúng mùa bơ, sầu riêng: mua trái còn cứng, chín dần trên đường; sầu riêng có thể tách múi, hút chân không, giữ lạnh để đỡ mùi trong xe.
- Thêm một món nhỏ cho trẻ hoặc người già: ca cao, mật ong, hoặc bánh tráng nướng có mè.
- Đóng đồ biển riêng hai lớp túi, đặt xa cà phê và hạt vì hai món này hút mùi rất nhanh.
Ví dụ giả định: một người ở Buôn Ma Thuột về Hà Nội bằng máy bay mang cà phê hạt, mắc ca, một xấp bánh tráng Hoà Đa do người thân dưới Tuy Hoà gửi lên, và hai trái bơ còn cứng. Bốn món, đủ hai nửa tỉnh, không món nào cần lạnh.
Nếu đi vào mùa sầu riêng và có thùng lạnh, có thể thay bơ bằng một hộp sầu riêng tách múi. Nhiều hãng bay và nhà xe có quy định riêng về sầu riêng vì mùi, bạn nên hỏi trước.
Lịch trong năm của giỏ quà Đắk Lắk mới
Cao nguyên Đắk Lắk có hai mùa rõ: mùa khô từ khoảng cuối năm tới đầu mùa hè, mùa mưa phần còn lại. Lịch quà đi theo hai mùa ấy. Cà phê thường được hái rộ vào đầu mùa khô, nên cà phê rang từ vụ mới có nhiều vào quãng cuối năm, đầu năm. Bơ và sầu riêng lại là quả của mùa mưa, thường chín nhiều vào giữa năm, kéo sang những tháng sau tuỳ giống và tuỳ vườn.
Vùng biển Phú Yên cũ đi theo lịch khác. Bánh tráng phơi được nhiều khi trời nắng ráo; mùa mưa bão cuối năm, việc phơi khó hơn, bánh có thể ít và dễ ẩm. Đồ biển khô cũng nhiều vào những tháng biển êm. Cá ngừ đại dương có mùa chính, nhưng loại cắt khúc đông lạnh có quanh năm.
Ghép hai lịch, giữa năm là lúc giỏ có trái cây đẹp nhất, còn cuối năm, gần Tết, là lúc cà phê mới và đồ khô dồi dào nhất nhưng bánh tráng có thể khan vì mưa. Nếu chỉ có một chuyến, bạn cứ lấy món bền làm nền và để món mùa tuỳ thời điểm. Các mốc này chỉ là thường lệ, năm nắng mưa thất thường thì lệch đi vài tuần.
Ai nhận thì hợp và những món nên để lại
Giỏ quà nghiêng theo người nhận. Dưới đây là gợi ý cho những người nhận hay gặp, kèm những món không nên có trong bất kỳ giỏ nào.
- Người uống cà phê mỗi sáng: cà phê hạt, mắc ca, mật ong. Một giỏ nhỏ mà dùng hằng ngày.
- Người quê Phú Yên xa nhà: bánh tráng, cá cơm khô, mắm, cá ngừ nếu có lạnh. Đó là vị bữa cơm nhà.
- Gia đình có trẻ nhỏ: hạt điều, ca cao, bơ đúng mùa; tránh hạt nguyên cho trẻ quá nhỏ vì dễ hóc.
- Đồng nghiệp: hạt chia gói nhỏ, cà phê gói nhỏ; tránh đồ biển và sầu riêng ở văn phòng.
- Nên để lại: thịt rừng, rượu ngâm động vật hoang dã, phong lan rừng, gỗ quý, mật ong rừng không rõ ai khai thác. Những thứ này có thể vi phạm quy định bảo vệ động thực vật hoang dã, không rõ nguồn, và không an toàn để làm quà.
- Cũng nên tránh: rượu không nhãn bán ven đường, vì rượu không rõ nguồn gốc có nguy cơ methanol.
Một nguyên tắc dễ nhớ: món nào bạn không trả lời được câu “làm ở đâu, ngày nào” thì không đưa vào giỏ. Cà phê, hạt, bánh tráng có nhãn hoặc mua tận nơi làm thì trả lời được; món bày ven đường không người bán rõ ràng thì khó.
Câu hỏi thường gặp
Phú Yên bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, tỉnh Phú Yên cũ nhập vào tỉnh Đắk Lắk mới. Vì vậy quà của Tuy Hoà, Tuy An, Sông Cầu giờ là quà của Đắk Lắk. Khi tặng, bạn vẫn có thể gọi tên vùng cũ để người nhận biết món đó đến từ đâu.
Bơ Đắk Lắk mang đi xa thế nào cho khỏi dập?
Mua trái còn cứng, quấn giấy từng trái, xếp một lớp trong thùng có lót. Bơ sẽ chín dần trên đường và tới nơi vừa ăn. Mua bơ đã chín mềm cho chặng xa thường bị dập, thâm và chảy nước.
Cá ngừ Phú Yên có mang lên máy bay được không?
Thường được nếu cá đã cắt khúc, đông lạnh, đóng gói kín và đặt trong thùng giữ lạnh theo hành lý ký gửi. Quy định về đồ đông lạnh, đá khô khác nhau theo hãng, nên kiểm trang của hãng bay trước khi đóng thùng.
Mang sầu riêng lên xe khách có được không?
Nhiều nhà xe và hãng bay hạn chế sầu riêng vì mùi. Nếu muốn mang, nên tách múi, hút chân không, giữ lạnh và hỏi trước nơi mình đi. Không hỏi trước, bạn có thể bị từ chối ngay lúc lên xe.
Giỏ quà Đắk Lắk mới không có cà phê có được không?
Được. Hạt điều, mắc ca, tiêu, ca cao, bánh tráng và đồ biển khô đã đủ làm một giỏ hai miền. Với người không uống cà phê, bạn thay bằng ca cao hoặc mật ong sẽ hợp hơn.
Hạt điều, mắc ca để được bao lâu sau khi mở túi?
Sau khi mở, hạt dễ hút ẩm và ỉu, nhất là trong khí hậu nồm ẩm. Người nhận nên cho vào hộp kín, để nơi mát và dùng trong vài tuần. Túi chưa mở theo hạn ghi trên bao bì hoặc lời người bán.