Một giỏ quà quê Nam Trung Bộ và Tây Nguyên hợp người nhận khi nó trả lời được ba câu: người đó có nấu ăn không, ăn được vị gì, và dùng hết trong bao lâu. Với ông bà, nghiêng về nước mắm, mắm, trà, bánh mềm; với nhà có trẻ, nghiêng về hạt đã tách, bánh, ca cao, trái cây; với người ăn chay, bỏ hẳn đồ biển, giữ cà phê, hạt, bánh tráng, đồ sấy; với người ở một mình, giảm lượng, chọn món ăn liền.
Sau sáp nhập, sáu tỉnh, thành mới từ Đà Nẵng tới Lâm Đồng đều có cả vùng biển lẫn vùng núi hoặc cao nguyên trong địa giới. Người cầm quà vì vậy có nhiều lựa chọn hơn trước, nhưng cũng dễ ôm đồm hơn: mỗi thứ một ít, cuối cùng giỏ vừa nặng vừa không hợp ai.
Bài này đi theo hướng ngược lại: bắt đầu từ người nhận, rồi mới chọn món. Mỗi kiểu người nhận có một giỏ mẫu, đều là ví dụ giả định, bạn đổi món theo vùng mình đang đứng.
Ba câu hỏi trước khi chọn món
Câu đầu tiên là người nhận có nấu ăn không. Nước mắm, mắm, măng khô, tiêu, cá khô đều là quà “cho căn bếp”. Một người ăn cơm hàng, ở trọ không có bếp, nhận những thứ này chỉ để cất vào góc. Ngược lại, một bà mẹ ngày nào cũng nấu sẽ quý một chai nước mắm hơn một hộp bánh đẹp.
Câu thứ hai là người nhận ăn được vị gì. Vị mắm nêm, mắm cái của xứ Quảng, vị cay của muối kiến vàng, vị đắng của măng khô là những vị mạnh. Người lớn lên ở miền Trung, Tây Nguyên thấy đó là vị nhà; người quen vị khác có thể không đụng tới. Khi không chắc, chọn vị trung tính: hạt, bánh tráng, trà, đồ sấy.
Câu thứ ba là người nhận dùng hết trong bao lâu. Đồ khô, cà phê, hạt đều có “thời gian ngon” sau khi mở, thường chỉ vài tuần. Một người ở một mình nhận hai ký hạt điều sẽ ăn tới khi hạt ỉu. Cân lượng theo số người trong nhà quan trọng không kém chọn đúng món.
Ba câu này trả lời xong, phần chọn món còn lại rất nhanh. Phần dưới gợi ý giỏ mẫu cho từng kiểu người nhận thường gặp.
Giỏ mẫu cho sáu kiểu người nhận
Bảng gợi ý một giỏ bốn món cho mỗi kiểu người nhận, chọn từ quà biển và quà núi của các tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. Đây là ví dụ giả định, không phải công thức cố định.
| Người nhận | Món biển hoặc đồng bằng | Món cao nguyên | Món nên tránh |
|---|---|---|---|
| Ông bà, cha mẹ quê miền Trung | Nước mắm làng, mắm nêm, bánh tráng | Trà atiso, măng khô | Hạt cứng, đồ quá dai |
| Nhà có trẻ nhỏ | Bánh tráng nước dừa, kẹo gương | Hạt đã tách, ca cao, bơ đúng mùa | Mắm nặng mùi, hạt nguyên cho trẻ quá nhỏ |
| Người ăn chay | Bánh tráng, rong biển khô, muối hạt | Cà phê, hạt điều, hồng sấy | Mọi đồ biển, muối kiến vàng |
| Người ở một mình, ít nấu | Mực khô xé sẵn | Cà phê gói nhỏ, mắc ca | Mắm, măng khô, lượng lớn |
| Đồng nghiệp văn phòng | Bánh tráng nước dừa, kẹo đậu phộng | Hạt chia túi nhỏ, cà phê | Đồ biển, sầu riêng |
| Người thích nấu ăn | Nước mắm, cá cơm khô, mắm cá cơm | Tiêu hạt, măng khô, muối é | Đồ ngọt quá nhiều |
Nhìn cột cuối sẽ thấy: thứ cần tránh quan trọng không kém thứ nên mua. Một món sai người nhận là một món nằm trong tủ tới khi phải bỏ, và đôi khi làm người nhận ngại vì không biết dùng.
Giỏ cho ông bà, cha mẹ: vị quê và dễ ăn
Ưu tiên món làm nên bữa cơm. Người lớn tuổi quê miền Trung thường quý nước mắm làng, mắm nêm, mắm cá cơm hơn bất kỳ món lạ nào, vì đó là thứ họ dùng mỗi ngày và khó mua đúng vị ở nơi xa.
Chọn món mềm, dễ nhai. Mực khô, hạt nguyên, bánh tráng nướng dày có thể khó với răng yếu. Thay bằng bánh tráng mỏng để cuốn, cá cơm rim mềm, hồng sấy dẻo.
Thêm một món để uống. Trà atiso, trà vùng cao nguyên hoặc một gói cà phê nhỏ cho buổi sáng. Người lớn tuổi hay uống ít, nên không cần nhiều.
Cân nhắc chuyện kiêng ăn. Nhiều người lớn tuổi phải ăn nhạt, ăn ít đường theo lời dặn của bác sĩ. Khi biết điều đó, giảm mắm mặn và đồ ngọt, tăng trà, măng, hạt không muối. Đây là chọn quà theo thói quen ăn của người nhận, không phải lời khuyên sức khoẻ.
Kèm lời dặn bằng chữ to. Một tờ giấy ghi món nào cất tủ, món nào ăn trước, chữ lớn dễ đọc, có ích cho người lớn tuổi hơn mọi lời giải thích qua điện thoại.
Giỏ cho nhà có trẻ nhỏ: ngọt vừa, an toàn, dễ chia
Giỏ cho gia đình có con nhỏ cần nghĩ tới trẻ trước, rồi mới tới người lớn. Vài nguyên tắc dưới đây giúp giỏ vừa vui vừa an toàn.
- Tránh hạt nguyên, kẹo cứng, mực khô dai cho trẻ còn quá nhỏ vì nguy cơ hóc; chọn hạt đã giã, bơ chín, bánh mềm.
- Đồ ngọt chỉ một hai món, gói nhỏ: kẹo gương, bánh tráng nước dừa, hồng sấy dẻo. Cả giỏ toàn đồ ngọt là giỏ ba mẹ phải giấu đi.
- Thêm một món trái cây khi đúng mùa và đường ngắn: bơ, chanh dây, thanh long, xoài. Trẻ nhỏ thường thích trái cây hơn mọi món quà khô.
- Ca cao bột hoặc sô cô la thủ công vùng cao nguyên là món lạ mà trẻ lớn thích, kèm một câu chuyện về cây ca cao.
- Phần người lớn trong giỏ chỉ cần một món: cà phê cho ba, hoặc nước mắm cho mẹ nếu mẹ hay nấu.
- Tránh mắm nặng mùi trong một căn hộ có trẻ nhỏ nếu gia đình không quen; mùi lan khắp nhà và khó cất.
Một giỏ như vậy thường gồm bốn năm món nhỏ, nhẹ hơn hẳn giỏ cho ông bà, và hầu như món nào cũng được mở ra ngay trong tuần đầu.
Giỏ cho người ăn chay: bỏ biển, giữ núi và bánh
Người ăn chay, dù trường chay hay ăn theo ngày, nhận quà biển thường khó xử. Giỏ cho họ nên bỏ hẳn nước mắm, mắm, đồ biển khô, kể cả những món nhìn qua tưởng là đồ khô thực vật nhưng có tẩm nước mắm. Muối kiến vàng cũng không phải đồ chay.
Phần còn lại vẫn rất phong phú. Từ cao nguyên có cà phê, ca cao, hạt điều, mắc ca, tiêu, măng khô, trà atiso, hồng sấy, đồ sấy rau củ. Từ đồng bằng ven biển có bánh tráng các loại, kẹo đậu phộng, đường phổi, mạch nha, rong biển khô, muối hạt của vùng nắng gió. Ghép bốn năm món từ hai nhóm này đã thành một giỏ có cả biển lẫn núi mà không có món mặn nào từ động vật.
Một điều nên hỏi người bán: bánh có dùng mỡ heo không, đồ sấy có tẩm gì không. Nhiều món bánh truyền thống dùng mỡ heo trong khuôn hoặc trong nhưn. Hỏi thẳng là cách nhanh nhất.
Nếu người nhận ăn chay vì lý do riêng, giỏ không cần nói nhiều. Một giỏ chọn đúng là đủ cho họ hiểu bạn đã nghĩ tới họ khi mua.
Giỏ cho người ở một mình và cho đồng nghiệp
Hai kiểu người nhận này có chung một điểm: ít chỗ cất, ít thời gian nấu. Giỏ cho họ đi theo các bước sau.
- Chọn tối đa ba món, mỗi món một gói nhỏ dùng hết trong vài tuần.
- Ưu tiên món ăn liền không cần bếp: hạt đã rang, cà phê, mực khô xé sẵn, bánh tráng nước dừa, đồ sấy.
- Bỏ hẳn mắm, măng khô và đồ cần lạnh; người ở trọ, ở ký túc xá hay văn phòng đều khó cất.
- Với đồng nghiệp, chia gói nhỏ đều nhau để phát cho cả phòng, tránh đồ có mùi mạnh như sầu riêng, đồ biển.
- Thêm một câu giới thiệu món từ vùng nào, tỉnh mới nào, để món quà nhỏ có câu chuyện.
Ví dụ giả định: một người làm ở TP.HCM về Buôn Ma Thuột ăn Tết rồi trở lại, mang cho cả phòng mười túi mắc ca nhỏ và hai gói cà phê để pha chung. Gọn, không mùi, ai cũng dùng được.
Giỏ cho người cùng quê đang sống xa
Đúng vị làng mình hơn là đủ món cả tỉnh. Người Bình Định cũ xa quê không cần cà phê Buôn Ma Thuột; họ cần nước mắm, nem, bánh tráng của vùng mình. Người M’Nông ở Đắk Nông cũ đi làm xa lại nhớ măng, muối ớt, gạo rẫy. Tỉnh mới rộng, nhưng nỗi nhớ quê vẫn theo làng, theo huyện cũ.
Món khó mua ở nơi xa được ưu tiên. Ở thành phố lớn, cà phê và hạt điều dễ mua; mắm cái, muối é, mạch nha làng, bánh tráng phơi sương thì khó hơn nhiều. Giỏ cho người cùng quê nên dồn chỗ cho những món ấy.
Một món của người thân làm. Nếu nhà có người làm mắm, phơi măng, rang cà phê, một gói do chính tay họ làm có giá trị hơn mọi món mua ở chợ. Ghi tên người làm lên gói.
Kèm tin tức quê, không chỉ kèm món. Với người xa quê, một câu kể vụ mùa năm nay, chợ làng đổi chỗ, con đường mới mở có khi được đón nhận như chính món quà.
Đừng quên người nhận đã đổi khẩu vị. Sống xa lâu, nhiều người đã quen ăn nhạt hơn, ít cay hơn. Hỏi một câu trước khi mua cả hũ mắm lớn vẫn là cách chắc chắn.
Khi không biết người nhận là ai
Có những lúc bạn cầm quà mà không biết chắc ai sẽ dùng: quà biếu cả nhà người quen, quà gửi nhờ người khác trao, quà mang theo dự phòng cho những cuộc gặp chưa định trước. Khi đó, giỏ nên “trung tính” nhất có thể.
Giỏ trung tính tránh vị mạnh, tránh đồ cần lạnh, tránh món phải nấu. Nó thường gồm một món uống (cà phê hoặc trà), một món ăn vặt (hạt), một món ngọt nhẹ (bánh tráng nước dừa, hồng sấy, kẹo gương) và có thể thêm một món nhỏ mang vị vùng như một lọ muối é hay một chai nước mắm nhỏ cho ai muốn thử.
Giỏ như vậy không gây ấn tượng mạnh như một hũ mắm cái cho người Quảng xa quê, nhưng cũng không bao giờ sai. Khi đã biết người nhận hơn, lần sau bạn đổi một hai món cho đúng vị họ. Ghi lại trong điện thoại ai thích món gì, năm sau về quê là không phải nghĩ lại từ đầu, và giỏ quà mỗi năm một đúng người hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mua quà quê cho người không biết khẩu vị thì chọn gì?
Chọn những món trung tính: cà phê hoặc trà, hạt điều hoặc mắc ca, một món bánh ngọt nhẹ như bánh tráng nước dừa. Tránh mắm, muối kiến vàng, đồ biển nặng mùi và món phải nấu, vì người nhận chưa quen có thể không dùng.
Quà quê cho người ăn chay ở miền Trung có món nào?
Có nhiều: bánh tráng, kẹo đậu phộng, đường phổi, mạch nha, rong biển khô, muối hạt, cùng cà phê, hạt, măng khô, trà atiso, hồng sấy của cao nguyên. Nên hỏi người bán xem bánh có dùng mỡ heo hay tẩm nước mắm không.
Ông bà ăn kiêng mặn thì có nên tặng nước mắm không?
Nếu biết ông bà phải ăn nhạt theo lời dặn của bác sĩ, nên giảm hoặc bỏ mắm, nước mắm, thay bằng trà, hạt không muối, măng khô. Đây là cách chọn quà theo thói quen ăn uống, không phải lời khuyên sức khoẻ.
Trẻ mấy tuổi thì ăn được hạt nguyên?
Hạt nguyên có nguy cơ hóc với trẻ nhỏ. Mỗi trẻ phát triển khác nhau nên ba mẹ là người quyết định; khi tặng quà cho nhà có trẻ nhỏ, bạn nên chọn hạt đã tách, đã giã hoặc món mềm, để ba mẹ tự cho con dùng.
Giỏ quà quê cho đồng nghiệp nên có bao nhiêu món?
Thường một hai món chia đều là đủ, ví dụ hạt mắc ca túi nhỏ và cà phê pha chung. Quan trọng là đủ cho mọi người và không có mùi mạnh, không cần cất tủ lạnh ở văn phòng.
Có nên ghép cả quà biển và quà núi trong một giỏ?
Nên, nếu người nhận dùng được cả hai và bạn đóng riêng hai ngăn. Đồ biển có mùi, còn cà phê, hạt, trà, đồ sấy rất dễ ám mùi. Bọc đồ biển hai lớp và đặt cách xa là đủ.