Quà quê Huế theo mùa có thể nhớ theo bốn mốc: mùa hè là mùa sen, có hạt sen tươi; cuối hè sang thu là mùa thanh trà; cuối năm là mùa quýt Hương Cần và các loại mứt Tết; xen giữa là mùa mưa dài, khi giỏ quà nên dựa vào đồ khô đóng kín. Món theo mùa ngon nhất khi mang đúng lúc, và thường dễ mua đúng hàng hơn.
Mốc thời gian trong bài là mức thường gặp, mỗi năm có thể sớm hay muộn theo thời tiết. Hỏi người quen ở Huế trước khi về là cách chắc nhất để không hụt mùa.
Lịch quà Huế trong năm
Bảng dưới gom các món theo mùa và gợi ý kiểu quà hợp từng lúc:
| Mùa | Món thường đang độ | Kiểu quà hợp |
|---|---|---|
| Xuân, sau Tết | Mứt, bánh in còn từ Tết, quýt cuối vụ | Quà mang lên phố sau kỳ nghỉ Tết |
| Hè | Hạt sen tươi, sen khô mẻ mới | Quà nhẹ cho người đi nghỉ hè về |
| Cuối hè sang thu | Thanh trà | Quà trái cây, quà dịp Trung thu |
| Thu đông, mùa mưa | Đồ khô, tôm chua, mắm ruốc quanh năm | Giỏ đồ khô đóng chống ẩm |
| Cuối năm, cận Tết | Quýt Hương Cần, mứt gừng, mứt me, mứt củ sen, bánh in | Giỏ quà Tết |
Huế có đặc điểm là mùa mưa kéo dài, thường rơi vào khoảng thu đông. Trong những tháng đó, giỏ quà ít món tươi hơn, nhưng lại là lúc người Huế xa quê nhớ nhà nhất, nên một giỏ đồ khô gói kỹ vẫn rất có ý nghĩa.
Một điểm nữa là các món quanh năm như tôm chua, mắm ruốc, mè xửng không đổi theo mùa, nên chúng là phần nền. Phần thay đổi là món đang độ: sen, thanh trà, quýt. Ghép một món đang độ với một hai món nền là giỏ quà Huế đủ, không cần nhiều hơn.
Mùa hè: mùa sen
Mùa hè, các hồ sen quanh Huế nở rộ; hồ Tịnh Tâm trong Kinh thành là cái tên người ta hay nhắc nhất. Đây là lúc có hạt sen tươi, và cũng là lúc nhiều nhà làm hạt sen khô mẻ mới. Hạt sen tươi ăn rất ngon nhưng giữ ngắn, chỉ hợp mang trong ngày hoặc để trong ngăn mát vài hôm. Đi xa hơn thì hạt sen khô là lựa chọn bền.
Hạt sen tươi khi mang đi nên để nguyên trong đài hoặc bóc sẵn đựng hộp kín, giữ lạnh. Hạt bóc rồi để ngoài lâu sẽ thâm và mất ngọt. Người nhận ở xa có thể cấp đông hạt sen tươi để dành nấu chè, nhưng vị không còn như hạt mới bóc.
Mùa sen cũng là mùa nhiều nơi làm trà ướp sen. Trà ướp sen là món quà nhẹ, hợp người lớn tuổi và người thích trà. Đây là đồ uống thưởng thức, không giới thiệu như thứ có công dụng chữa bệnh. Trà cần để trong hộp kín, tránh ẩm và tránh gần đồ có mùi mạnh như mắm ruốc.
Hạt sen khô mẻ mới trong mùa hè thường trắng ngà, thơm nhẹ, bẻ thấy giòn. Hạt khô để từ năm trước có thể xỉn màu, dễ mọt hơn. Hỏi người bán mẻ phơi tháng nào, và nếu có người quen ở các làng trồng sen thì đặt qua họ, nhờ bóc tim sẵn nếu người nhận không thích vị đắng.
Cuối hè sang thu: thanh trà
Thanh trà là gì. Thanh trà là một loại bưởi quả nhỏ, vỏ mỏng hơn bưởi thường, múi mọng, vị ngọt thanh có chút chua nhẹ, trồng nhiều ở các vùng ven sông của Huế. Mùa thanh trà thường vào khoảng cuối hè sang thu.
Để được không lâu bằng bưởi thường. Vỏ thanh trà mỏng hơn nên không bền bằng các giống bưởi vỏ dày. Mang đi xa vẫn được, nhưng cần thùng thoáng, lót kỹ và ăn trong khoảng một hai tuần.
Hợp dịp Trung thu. Thanh trà vào mùa đúng dịp Trung thu, là món quà quê đẹp để bày mâm cỗ cho trẻ con ở thành phố.
Chọn quả để mang đi. Chọn quả cầm nặng tay, vỏ căng, không thâm, không mềm. Quả nhỏ vừa thường dễ xếp thùng hơn quả to.
Mang thế nào cho chặng dài. Xếp thanh trà một hai lớp trong thùng có lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp, không để đồ nặng đè lên. Đến nơi bày ra rổ, không để trong túi kín, vì vỏ mỏng đọng hơi nước là nhanh úng.
Mua gần vườn. Thanh trà bán ở nhiều chợ, nhưng muốn đúng vườn ven sông của Huế thì mua qua người quen ở chính các làng trồng, hỏi ngày hái.
Cuối năm: quýt Hương Cần và mứt Tết
Cận Tết, Huế có quýt Hương Cần, giống quýt gắn với làng Hương Cần thuộc vùng Hương Trà cũ. Quýt thường chín vào cuối năm, vỏ mỏng, thơm, vị chua ngọt. Người Huế hay bày quýt trên bàn thờ ngày Tết và dùng làm quà biếu. Quýt vỏ mỏng nên khi mang đi xa cần thùng thoáng, lót giấy, không xếp chồng nhiều lớp.
Cuối năm cũng là mùa mứt Tết của Huế: mứt gừng, mứt me, mứt củ sen, mứt khoai, mứt bí. Nhiều nhà ở Huế còn giữ nếp tự sên mứt, làm bánh in cho Tết. Mứt nhà làm thường ít phụ gia, nên giữ ngắn hơn mứt công nghiệp; hỏi người làm để biết nên ăn trong bao lâu.
Giỏ quà Tết Huế hợp lý: quýt Hương Cần làm trục, một hộp mứt nhiều loại, ít bánh in, một hũ tôm chua cho người lớn ăn với thịt luộc ngày Tết. Bốn món, đủ ngọt, chua, cay và đều là những vị gắn với Tết của người Huế.
Cận Tết, nhu cầu quýt, mứt tăng cao, hàng từ nhiều nơi đổ về. Nếu muốn đúng quýt làng Hương Cần hay mứt nhà làm, nên đặt sớm qua người quen, hẹn lấy sát ngày đi. Mứt mua ở chợ thì chọn loại màu tự nhiên, không đỏ, xanh sặc sỡ bất thường.
Mùa mưa Huế: giữ quà khô cho khô
Huế nổi tiếng mưa dầm, mùa mưa thường kéo dài nhiều tháng vào thu đông. Đồ khô làm quà dễ hút ẩm nhất trong giai đoạn này. Một số lưu ý:
- Mua đồ khô sát ngày đi, không mua sẵn từ nhiều tuần trước rồi để trong nhà ẩm, vì nhà ở Huế mùa này tường cũng đọng hơi nước.
- Hạt sen khô, mè xửng, bánh in, mứt đều cần túi kín và gói hút ẩm.
- Thùng các tông dễ mềm khi gặp mưa; bọc thêm một lớp nilon ngoài thùng nếu phải chuyển qua nhiều chặng.
- Mùa mưa lũ có thể làm đường bộ bị chậm; theo dõi thời tiết trước khi gửi hàng, không gửi đồ tươi trong những ngày mưa lớn.
- Nếu đồ khô đã bị ẩm, đừng gói đi xa; hong lại, kiểm mốc, chỉ mang phần còn tốt.
- Người nhận ở phố nên mở thùng ngay khi tới, kiểm độ khô, cất từng món đúng chỗ.
Mùa mưa không có nhiều món mới, nhưng là mùa người ở Huế có thời gian ở nhà sên mứt, làm tôm chua. Một hũ tôm chua mẻ mới gửi ra phố giữa mùa mưa thường là món quà được nhớ lâu.
Người ở Huế gửi quà trong mùa mưa nên báo trước cho người nhận ngày gửi và ngày dự kiến tới. Hàng chậm một hai ngày vì mưa lũ là chuyện thường; biết trước, người nhận chủ động đi lấy, không để thùng nằm lâu ở bến hay ở kho ẩm.
Sau Tết: quà mang lên phố
Những ngày sau Tết là lúc nhiều người Huế rời quê đi làm, đi học. Giỏ quà lúc này thường là đồ Tết còn trong nhà: mứt các loại, bánh in, ít quýt cuối vụ, hũ tôm chua đã làm cho Tết. Người ở quê hay gói mỗi thứ một ít để con cháu mang theo, ăn dần những tuần đầu năm ở nơi xa.
Mứt và bánh in để trong nhà suốt Tết có thể đã hút ẩm. Trước khi gói, kiểm từng hộp, hộp nào mứt chảy nước, bánh mềm thì để lại ăn ở nhà, chỉ mang phần còn khô. Quýt cuối vụ đã để nhiều ngày thường héo vỏ, nên chọn quả còn tươi, mang vừa phải.
Đầu xuân ở Huế thường còn mưa phùn, ẩm. Thùng quà sau Tết nên có gói hút ẩm và túi kín như mùa mưa. Người nhận ở phố nên chuyển mứt, bánh vào hộp kín ngay khi tới, không để nguyên trong túi giấy.
Trung thu và nghỉ hè: quà cho trẻ ở phố
Hai dịp trẻ con hay được nhận quà quê là nghỉ hè và Trung thu. Mùa hè trùng mùa sen, mùa Trung thu trùng mùa thanh trà, nên giỏ quà của trẻ có thể đi theo đúng mùa: chè hạt sen nấu sẵn khi ở Huế, ít hạt sen khô mang về; vài quả thanh trà để bày mâm cỗ Trung thu.
Trẻ thường ít ăn mắm, tôm chua, nên phần của trẻ nghiêng về món ngọt: mè xửng, bánh in, mứt gừng ít cay. Gói riêng từng phần nhỏ để trẻ mang chia bạn ở lớp. Một mẩu chuyện ngắn kèm theo, như thanh trà là bưởi nhỏ của làng ven sông, hạt sen lấy từ hồ trong Kinh thành, giúp trẻ nhớ món quà lâu hơn.
Với trẻ nhỏ, cẩn thận với kẹo cứng và hạt. Mè xửng dẻo, bánh in mềm hợp với trẻ nhỏ hơn các loại kẹo giòn; hạt sen nên nấu mềm trước khi cho trẻ ăn. Thanh trà bóc sẵn từng múi, bỏ hạt, là cách để trẻ nhỏ ăn an toàn và vui hơn.
Chọn giỏ quà Huế theo tháng
Trình tự ngắn dưới đây giúp bạn quyết định giỏ quà mỗi lần rời Huế:
- Xem tháng hiện tại rơi vào mùa nào: sen, thanh trà, mưa hay Tết.
- Hỏi người quen món nào đang có thật, vì mùa có năm sớm năm muộn.
- Chọn một món đang độ làm trục: hạt sen mùa hè, thanh trà mùa thu, quýt và mứt mùa Tết.
- Thêm phần nền quanh năm: mè xửng hoặc hạt sen khô cho nửa khô, tôm chua hoặc mắm ruốc cho nửa ướt nếu người nhận ăn được.
- Tính quãng đường: món tươi chỉ đi được khi đường ngắn hoặc có thùng lạnh.
- Trong mùa mưa, thêm bước chống ẩm cho toàn bộ nửa khô.
Cách chọn theo tháng giúp giỏ quà Huế mỗi lần mỗi khác. Người nhận có dịp thấy Huế qua từng mùa: sen mùa hè, thanh trà mùa thu, quýt và mứt dịp Tết.
Nếu chỉ ghé Huế một hai ngày, không kịp hỏi han, chọn hai món nền bền nhất là hạt sen khô và mè xửng, thêm món đang độ nếu thấy bày bán ở chợ. Như vậy giỏ quà vẫn gọn, đi được xa, và vẫn có dấu của mùa.
Câu hỏi thường gặp
Thanh trà Huế thường có vào tháng mấy?
Thường vào khoảng cuối hè sang thu, nhiều quanh dịp Trung thu, nhưng thời điểm cụ thể lệch theo năm. Hỏi người quen ở các làng trồng thanh trà trước khi về để biết vườn đã hái chưa.
Hạt sen tươi mang đi xa được không?
Hạt sen tươi giữ ngắn, chỉ hợp mang trong ngày hoặc giữ lạnh vài hôm. Đi xa hơn nên mang hạt sen khô, hoặc cấp đông hạt tươi nếu người nhận chấp nhận vị không còn như hạt mới.
Quýt Hương Cần có để được lâu không?
Quýt vỏ mỏng nên không để lâu bằng các loại trái vỏ dày. Để chỗ thoáng, không xếp chồng nhiều lớp, ăn trong khoảng một hai tuần. Quả nào mềm, thâm thì ăn trước.
Mứt Tết Huế nhà làm giữ được bao lâu?
Mứt nhà làm thường ít phụ gia nên giữ ngắn hơn mứt công nghiệp. Đựng hộp kín, để chỗ mát, ăn trong vài tuần và hỏi người làm về thời gian dùng của từng loại.
Mùa mưa ở Huế có nên gửi quà đi xa không?
Vẫn gửi được nếu chọn đồ khô, gói kín có gói hút ẩm, bọc nilon ngoài thùng và theo dõi thời tiết. Tránh gửi đồ tươi trong những ngày mưa lớn vì hàng có thể chậm.
Giỏ quà Tết Huế nên có những món gì?
Quýt Hương Cần làm trục, một hộp mứt nhiều loại, ít bánh in và một hũ tôm chua cho người lớn là đủ. Nếu người nhận không ăn được mắm, thay tôm chua bằng hạt sen khô.