Quà quê Quảng Trị mới đổi theo mùa như sau: mùa hè biển êm là lúc mực, cá tươi và đồ phơi mẻ mới nhiều nhất ở dải biển Quảng Bình cũ; cuối năm là mùa cà phê ở vùng Khe Sanh, Hướng Hoá cũ; mùa đông hanh lạnh là lúc làm khoai deo; đầu năm là mùa tiêu mới ở vùng đất đỏ. Riêng mùa mưa lũ cuối năm cần tính thêm chuyện đường sá và độ ẩm khi mang quà đi.
Mốc thời gian trong bài là mức thường gặp, lệch theo thời tiết từng năm. Hỏi người ở quê trước chuyến đi vẫn là cách nhanh nhất để biết món nào đang có.
Lịch quà Quảng Trị mới theo mùa
Bảng dưới gom món theo mùa để bạn chọn trục cho giỏ quà mỗi lần về:
| Mùa | Món thường đang độ | Gợi ý mang đi |
|---|---|---|
| Xuân, đầu năm | Tiêu mới phơi, khoai deo cuối mùa, đồ Tết | Tiêu và khoai deo cho người đi làm lại sau Tết |
| Hè | Mực, cá tươi, mực một nắng, đồ phơi mẻ mới | Đồ khô; đồ tươi chỉ khi đi xe riêng, có đá |
| Thu, mùa mưa lũ | Đồ khô tích từ mùa hè, cà phê bắt đầu vào vụ | Đồ khô gói chống ẩm, chọn ngày đi tránh lũ |
| Cuối năm, mùa đông | Cà phê mới, khoai deo bắt đầu làm | Cà phê hạt rang, khoai deo cho giỏ quà Tết |
Có thể thấy mùa nào Quảng Trị mới cũng có một món làm trục, nhưng món trục thay phiên giữa biển và đất đỏ: hè là biển, đông xuân là khoai, tiêu, cà phê.
Lịch này cũng cho thấy một khoảng "khó" là mùa thu, khi mưa lũ nhiều mà món mới chưa vào độ. Đó là lúc giỏ quà nên dựa vào đồ khô đã làm từ mùa hè, đóng gói chống ẩm thật kỹ, thay vì cố tìm món tươi.
Mùa hè: quà biển Quảng Bình cũ
Mùa hè, biển ở dải Quảng Bình cũ thường êm, thuyền ra khơi đều, mực và cá về bến nhiều. Đây cũng là mùa nhiều nhà ở các làng biển phơi mực, cá, làm ruốc. Người về quê nghỉ hè có thể chọn đồ một nắng, đồ khô hoặc hải sản tươi tuỳ quãng đường và phương tiện.
Mực tươi, mực một nắng ngon nhất khi ăn sớm, nhưng phải giữ lạnh liên tục. Đi xe riêng về các tỉnh lân cận trong vài giờ, có thùng xốp và đá, thì mang được. Đi xe khách vào Nam hoặc ra Bắc dài ngày thì nhờ cơ sở cấp đông cứng, xếp kín, có đá gel; hoặc đơn giản hơn là chọn mực khô kỹ. Mực khô tuy không còn vị tươi nhưng là món bền, người nhận dùng được nhiều lần.
Nắng hè ở miền Trung rất gắt, có ngày gió phơn khô nóng. Khoang hành lý, cốp xe có thể rất nóng, đồ tươi hỏng nhanh hơn bạn nghĩ. Chọn chuyến đi sáng sớm hoặc tối, không để thùng quà phơi nắng ở bến xe.
Mùa hè cũng là lúc nhiều gia đình có trẻ con về quê. Trẻ thường thích cá cơm khô rim, mực khô nướng xé sợi hơn là cá khô nguyên con. Nhờ người ở quê làm sẵn một ít mực xé, cá rim gói nhỏ, trẻ mang lên phố ăn dần, vừa có vị biển quê vừa hợp khẩu vị trẻ. Đồ đã chế biến như vậy nên cất ngăn mát và ăn trong vài tuần.
Mùa đông: mùa làm khoai deo
Vì sao khoai deo gắn với mùa đông. Khoai deo cần nắng hanh và không khí khô để phơi cho dẻo mà không chua. Những tháng cuối năm sang đầu năm, khi trời lạnh, hanh khô xen giữa các đợt mưa, là lúc nhiều nhà làm khoai deo.
Khoai mẻ mới khác khoai để lâu. Khoai deo mẻ mới dẻo, thơm mùi khoai nướng; để lâu sẽ khô cứng hơn hoặc dễ mốc nếu ẩm. Làm quà Tết thì hỏi mẻ làm hôm nào, chọn mẻ gần ngày đi.
Thời tiết quyết định mẻ khoai. Năm nào mưa nhiều, ít nắng hanh, khoai deo ít và khó khô. Khi đó đừng ép mua cho đủ số lượng; một túi nhỏ đúng mẻ tốt hơn túi to phơi chưa tới.
Ghép với món gì. Khoai deo ngọt dẻo đi cùng một gói cà phê mới và một túi tiêu là giỏ quà mùa đông gọn, nhẹ, hợp mang lên phố trước hoặc sau Tết.
Cất khoai deo ở nhà người nhận. Khoai deo mùa đông mang vào vùng nóng ẩm phía Nam dễ đổ mồ hôi trong túi. Dặn người nhận mở túi kiểm tra ngay khi tới, lau khô nếu túi đọng hơi nước, rồi chia phần cất ngăn mát. Khi ăn, hấp hoặc nướng lại vài phút cho dẻo thơm như vừa phơi xong.
Tiêu mới và cà phê mới
Hồ tiêu ở vùng đất đỏ phía tây bắc Quảng Trị cũ thường được hái vào khoảng đầu năm, khi chùm tiêu chuyển màu. Tiêu mới phơi khô thơm rõ, cay nồng hơn tiêu để lâu. Người xa quê về ăn Tết rồi đi, mang theo một túi tiêu mới là quà vừa có ích vừa có vị quê.
Cà phê ở vùng Khe Sanh, Hướng Hoá cũ thường thu hoạch vào cuối năm, khi trời bắt đầu khô hơn trên cao nguyên. Cà phê mới rang trong mùa này là món quà hợp cho dịp Tết. Không cần chọn cầu kỳ: cà phê hạt rang mộc, không tẩm, đóng túi kín là đủ làm quà quê.
Cả hai món đều phải qua khâu phơi, rang, nên "mới" ở đây là mẻ trong năm, không phải hái hôm qua. Hỏi người bán mẻ phơi, mẻ rang khi nào, và chọn mẻ gần nhất. Mua của nhà vườn quen hoặc qua người ở chính vùng trồng giúp bạn biết rõ hơn hàng trồng ở đâu.
Tiêu và cà phê đều hút ẩm, hút mùi. Ở mùa mưa, khi mang về, cất trong hộp kín, để xa bếp và đồ có mùi. Một hũ thuỷ tinh có nắp kín cho tiêu, một hộp có nắp gioăng cho cà phê là đủ để giữ hương tới hết túi.
Mùa mưa lũ: lưu ý khi mang và gửi quà
Miền Trung thường có mưa lớn, lũ vào khoảng những tháng cuối năm, Quảng Trị mới cũng không ngoại lệ. Khi mang hoặc gửi quà trong mùa này:
- Theo dõi tin thời tiết và tình hình giao thông trước khi đi; đoạn đường ngập có thể làm xe chậm cả ngày.
- Ưu tiên đồ khô không sợ chậm: tiêu, cà phê, đồ biển khô. Tránh đồ tươi, đồ cần giữ lạnh.
- Gói tất cả trong túi chống thấm trước khi cho vào thùng các tông; thùng ướt mềm, dễ rách.
- Cho gói hút ẩm vào túi khoai deo, cà phê, tiêu.
- Người ở quê gửi lên cho con cháu nên báo trước ngày gửi và ngày dự kiến tới, để người nhận chủ động hỏi thăm và đi lấy khi hàng bị chậm vì mưa lũ.
- Nếu vùng quê vừa qua lũ, đừng mua đồ khô bày bán bị ngấm nước, kể cả khi đã phơi lại.
Mùa lũ là lúc giỏ quà nên gọn và khô nhất. Người ở quê vừa trải qua mưa lũ cũng thường không có nhiều đồ tươi để gửi; một túi tiêu, một gói cà phê là đủ tấm lòng.
Giỗ chạp, rằm tháng Bảy: quà nhỏ từ bếp nhà
Không phải lần về quê nào cũng dài ngày. Những dịp giỗ chạp, rằm tháng Bảy, con cháu thường về một hai hôm rồi đi. Khi đó, quà quê thường là những gì có sẵn trong bếp nhà: một túi tiêu đã phơi, ít ruốc, vài gói khoai deo cất từ mùa trước, hay phần cỗ chia nhau sau khi cúng. Người ở quê có thể chuẩn bị sẵn vài phần nhỏ như vậy để con cháu về là có mang ngay, không phải chạy chợ vào phút cuối.
Rằm tháng Bảy rơi vào giữa mùa mưa bão ở miền Trung, nên đồ cỗ chia mang đi càng phải tính kỹ. Đồ đã nấu chín như xôi, chè, thịt chỉ ăn trong ngày hoặc giữ lạnh; đi xa thì để lại, mang đồ khô thay vào. Gói riêng từng phần, ghi tên món, để người nhận biết món nào ăn trước.
Những chuyến về ngắn ngày cũng là dịp tốt để "đặt hàng" cho chuyến sau: dặn người ở quê để dành một mẻ khoai deo khi vào mùa, một túi tiêu khi hái, để lần về Tết có sẵn quà mẻ mới.
Hàng "đúng mùa" ở điểm du lịch: nhìn cho tỉnh
Vào mùa du lịch biển, các điểm bán quà ở Đồng Hới và các bãi biển đông khách bày rất nhiều đồ "đặc sản theo mùa". Mực một nắng, cá khô, khoai deo có mặt gần như quanh năm ở những quầy này, kể cả khi ở làng chưa vào mùa làm. Điều đó không có nghĩa là hàng xấu, nhưng có thể là hàng trữ đông, hàng từ nơi khác về, hoặc hàng phơi sấy công nghiệp.
Cách nhìn đơn giản là đối chiếu với mùa: khoai deo bày nhiều giữa mùa hè thường là khoai làm từ mùa trước hoặc sấy máy; mực một nắng trong những ngày biển động liên tục thường là hàng trữ đông. Hỏi người bán làm ở đâu, làm khi nào; nếu họ nói rõ, bạn biết mình mua gì để dặn người nhận cất cho đúng.
Người có người quen ở quê vẫn nên đặt qua người quen. Người không có thì chọn quầy chịu trả lời cụ thể, mua lượng nhỏ, và không trả thêm chỉ vì lời quảng cáo "hàng nhà làm".
Chọn giỏ quà theo dịp về quê
Ngoài mùa vụ, dịp về quê cũng quyết định giỏ quà. Trình tự gợi ý khi chuẩn bị:
- Xác định dịp: nghỉ hè, Tết, giỗ chạp, hay chuyến công tác ngắn.
- Hỏi người ở quê món gì đang có: mực đang mùa, khoai đã phơi chưa, tiêu đã hái chưa.
- Chọn một món đang có làm trục: hè là đồ biển, Tết là khoai deo và cà phê, sau Tết là tiêu mới.
- Thêm một món bền làm nền: tiêu hoặc đồ khô.
- Kiểm quãng đường và thời tiết: mùa mưa lũ bỏ đồ tươi, mùa nắng chọn giờ đi mát.
- Kiểm người nhận: trẻ con thêm khoai deo, người lớn thêm cà phê, người nấu ăn thêm tiêu, đồ khô.
Sáu bước này giúp mỗi chuyến về có một giỏ quà hợp mùa, hợp người. Người nhận cũng có dịp thấy quê mình qua từng mùa, không phải lần nào cũng một gói đồ khô giống nhau.
Với người đi công tác ngắn ngày, không có thời gian hỏi han, cứ chọn hai món bền nhất là tiêu và khoai deo. Hai món này có gần như quanh năm, nhẹ, không cần bảo quản lạnh, mang lên máy bay trong hành lý ký gửi cũng gọn.
Câu hỏi thường gặp
Khoai deo thường làm vào tháng mấy?
Thường vào những tháng mùa đông hanh lạnh, từ cuối năm sang đầu năm, khi có nắng hanh và không khí khô. Năm nào mưa nhiều thì khoai deo ít và khó khô hơn, nên hỏi người ở quê trước khi đặt.
Mùa hè mang mực tươi từ Đồng Hới đi xa được không?
Được nếu đi xe riêng trong vài giờ với thùng đá, hoặc nhờ cấp đông cứng và xếp thùng xốp kín có đá gel cho chặng dài. Không có thùng lạnh thì nên chọn mực khô kỹ.
Tiêu Quảng Trị mới hái vào mùa nào?
Thường vào khoảng đầu năm, nhưng thời điểm cụ thể lệch theo vườn và thời tiết. Tiêu sau khi hái còn phải phơi khô, nên tiêu mới thường có trong vài tháng đầu năm.
Mùa mưa lũ có nên gửi quà quê đi xa không?
Vẫn gửi được nếu chọn đồ khô, gói chống thấm, cho gói hút ẩm và chấp nhận hàng có thể chậm. Tránh đồ tươi, đồ cần giữ lạnh, và theo dõi tình hình đường trước ngày gửi.
Quà Tết Quảng Trị mới nên có những gì?
Khoai deo mẻ mới, cà phê vụ mới, một túi tiêu và ít đồ biển khô là giỏ quà Tết gọn, đều là đồ khô, đi xa được. Nếu người nhận có trẻ con, tăng phần khoai deo.
Cà phê Khe Sanh làm quà nên mua hạt hay bột?
Nếu người nhận có máy xay, mua hạt rang vì giữ hương lâu hơn. Nếu không, mua bột gói nhỏ, dùng trong vài tuần. Chọn loại rang mộc, không tẩm, để giữ đúng vị cà phê quê.