Quà quê Hà Tĩnh theo mùa có thể nhớ bằng ba loại trái nối nhau: bưởi Phúc Trạch thường vào vụ từ khoảng cuối hè sang thu, hồng Thạch Hà chín vào mùa thu, và cam bù Hương Sơn chín cận Tết. Mùa nắng thì đồ biển phơi khô nhiều nhất; còn chè xanh và kẹo cu đơ là món có quanh năm làm nền cho giỏ.
Thời điểm trên là mức thường gặp, có năm sớm năm muộn theo thời tiết và theo từng vùng. Trước khi về, hỏi người quen ở vùng trồng là cách chắc nhất để không đến lúc vườn đã hết trái hay trái còn quá non.
Ba mùa trái và một mùa biển
Bảng dưới gom các món theo mùa, kèm cách dùng khi làm quà. Mốc thời gian chỉ là thường lệ:
| Mùa | Món đang độ | Đặc điểm khi làm quà |
|---|---|---|
| Hè, mùa nắng | Mực, cá, ruốc phơi mẻ mới; hải sản tươi ven biển | Đồ khô nhiều, nắng tốt nên mẻ phơi đẹp |
| Cuối hè sang thu | Bưởi Phúc Trạch | Vỏ dày, để lâu, hợp đi xa và bày dịp Trung thu |
| Thu | Hồng Thạch Hà | Hồng giòn ăn nhanh, hồng chín mềm càng nhanh hơn |
| Cuối năm, cận Tết | Cam bù Hương Sơn | Vị chua ngọt đậm, hợp giỏ quà Tết |
| Quanh năm | Chè xanh, kẹo cu đơ | Phần nền của mọi giỏ quà |
Điểm hay của Hà Tĩnh là ba loại trái gần như không chồng mùa nhau. Nhờ vậy, người về quê vào mùa nào cũng có một món trái để làm trục, kèm phần nền chè, kẹo, đồ khô.
Với người xa quê chỉ về được một lần trong năm, thường là dịp Tết, thì cam bù là trục quen thuộc. Người về được hai, ba lần thì có thể xoay vòng: mùa hè mang đồ biển, mùa thu mang bưởi hoặc hồng, Tết mang cam. Mỗi lần một trục khác nhau, người nhận không bị lặp quà.
Mùa bưởi: trục bền cho giỏ quà mùa thu
Bưởi Phúc Trạch gắn với vùng Hương Khê cũ, là giống bưởi có tiếng lâu đời của Hà Tĩnh. Mùa bưởi thường bắt đầu từ khoảng cuối hè và kéo sang thu, đúng dịp Trung thu. Quả bưởi chín có thể để thêm một thời gian ở chỗ thoáng; nhiều nhà còn để bưởi vài tuần cho vỏ héo nhẹ, múi ráo và ngọt hơn.
Vì để được lâu, bưởi là món trái cây hợp nhất để mang đi xa trong mùa thu. Nhược điểm là nặng. Với người đi xe khách hoặc máy bay, vài quả là đủ, không cần cả thùng. Kèm bưởi với một gói kẹo cu đơ và một túi chè khô là giỏ quà mùa thu gọn và đủ vị.
Bưởi mang tên một vùng thường bị "mượn tên" ở chợ. Nếu muốn đúng bưởi vùng Hương Khê cũ, nguyên lý là mua qua người ở chính vùng đó, hỏi tên vườn, ngày hái. Bưởi bán dọc đường quốc lộ với tên chung chung thì coi là bưởi ngon nói chung, không nên kỳ vọng đúng giống.
Khi chọn bưởi làm quà, cầm thử thấy quả nặng tay so với kích thước, vỏ căng, không có vết thâm hay chỗ mềm. Quả nhẹ tay thường đã để lâu, múi khô. Đây chỉ là mẹo chọn quả chung cho người mang quà, không phải cách phân biệt giống; muốn chắc giống thì vẫn phải dựa vào nguồn mua. Mua vài quả thử ăn trước khi đặt số lượng lớn cũng là cách cẩn thận nếu bạn mua cho cả họ hàng.
Mùa hồng: quà phải trao nhanh
Hồng giòn và hồng mềm. Hồng vùng Thạch Hà cũ chín vào mùa thu. Có hai cách ăn: hồng ngâm cho hết chát, ăn giòn; hoặc để chín mềm trên cây hay trong nhà. Cả hai đều là món ăn trong vài ngày, không phải quà để lâu.
Quãng đường quyết định. Đi Hà Nội hay các tỉnh lân cận trong ngày thì hồng giòn là món quà rất được mong. Vào Nam xa hơn thì mang ít, xếp một lớp, có lót, báo người nhận ăn ngay.
Không xếp hồng dưới đồ nặng. Hồng dập là chảy nước, làm hỏng cả những quả bên cạnh. Hồng luôn ở lớp trên cùng hoặc trong hộp riêng.
Hồng chín mềm hợp người lớn tuổi. Người răng yếu thường thích hồng chín mềm hơn hồng giòn. Với người nhận lớn tuổi, chọn vài quả đã chín, gói từng quả trong giấy.
Đừng mua quá số người ăn. Hồng không chờ được. Một gia đình bốn người ăn được bao nhiêu trong ba bốn ngày thì mang chừng đó.
Hồng ngâm tại nhà hay mua sẵn. Nhiều nhà ở quê tự ngâm hồng cho con cháu mang đi, canh thời gian để hồng vừa hết chát đúng ngày đi. Mua hồng đã ngâm sẵn ở chợ thì hỏi ngâm từ hôm nào, vì hồng ngâm lâu sẽ mềm và mất vị giòn.
Cận Tết: cam bù Hương Sơn
Cam bù là giống cam quả to, vỏ sần, vị chua ngọt đậm, gắn với vùng Hương Sơn cũ. Cam thường chín vào cuối năm, đúng lúc người xa quê về ăn Tết. Vì thế cam bù gần như là món quà Tết đặc trưng của người Hà Tĩnh mang lên phố sau kỳ nghỉ.
Cam bù để được một thời gian ở chỗ thoáng mát, nhưng không lâu như bưởi. Khi mang đi, chọn quả chín vừa, không có vết dập. Thùng đựng có lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp. Không bọc từng quả trong túi nilon kín vì hơi nước đọng làm vỏ úng.
Dịp cận Tết, cam được bán ở nhiều nơi với tên cam bù. Cũng như bưởi, nếu cần đúng cam vùng trồng thì đặt qua người quen ở vùng Hương Sơn cũ, hẹn ngày lấy sát ngày đi. Cam hái sát ngày còn tươi cuống, đi đường đỡ héo.
Giỏ quà Tết Hà Tĩnh hợp lý: cam bù làm trục, kèm kẹo cu đơ cho trẻ con, chè khô cho người lớn, một ít đồ biển khô để ăn dần sau Tết. Bốn món, đủ ngọt, chua, mặn, chát, và đều đi xa được.
Mùa nắng: đồ biển phơi mẻ mới
Hè là mùa nắng gắt nhất ở Hà Tĩnh, cũng là mùa các làng biển phơi nhiều nhất. Người về quê nghỉ hè thường mang theo đồ biển. Một số điều nên biết:
- Đồ phơi trong mùa nắng thường khô đều, màu đẹp. Hỏi mẻ phơi ngày nào, phơi bao nhiêu nắng.
- Mực một nắng ngon nhưng phải giữ lạnh như đồ tươi; đi xa không có thùng đá thì chọn mực khô kỹ.
- Ruốc, mắm là đồ ướt, cần hũ kín, để đứng, không để chung với kẹo, bánh.
- Nắng nóng làm đồ trong cốp xe, khoang hành lý rất nóng. Chọn giờ đi mát, đặt thùng ở chỗ thoáng.
- Mùa hè cũng là mùa mưa bão bắt đầu ở miền Trung, có năm đến sớm. Theo dõi thời tiết trước chuyến đi, chuẩn bị đồ không sợ chậm xe.
Người về quê nghỉ hè cùng trẻ nhỏ nên tách phần quà biển của người lớn khỏi đồ ăn vặt của trẻ. Trẻ ngồi xe đường dài hay mở túi, và một túi ruốc bị mở giữa xe giường nằm là chuyện không ai muốn.
Đồ biển mùa nắng là trục hợp lý cho giỏ quà hè, khi chưa có trái cây lớn đang vụ. Kèm kẹo cu đơ và chè là giỏ quà đủ cho người nhận dùng cả tháng.
Trung thu: bưởi cho mâm cỗ của trẻ ở phố
Mùa bưởi trùng dịp Trung thu là một điều may cho người Hà Tĩnh có con cháu ở thành phố. Mâm cỗ Trung thu của trẻ ở phố thường toàn bánh mua sẵn; một vài quả bưởi từ vườn quê đặt giữa mâm cho trẻ biết thêm một món quà của đất. Nhiều nhà còn giữ nếp cho trẻ cùng bóc bưởi, xếp múi, làm con vật từ vỏ bưởi.
Để bưởi kịp Trung thu, người ở quê gửi trước rằm khoảng một tuần là vừa. Bưởi đi xe khách hay chuyển phát đều được nếu đóng thùng chắc, lót kỹ. Quả có cuống, có lá trông đẹp mắt hơn khi bày, nhưng cuống lá dễ gãy, nên gói riêng phần cuống hoặc chấp nhận bỏ lá khi gửi xa.
Đi kèm bưởi, có thể thêm vài thanh kẹo cu đơ chia cho trẻ và một túi chè khô cho ông bà ở phố. Giỏ quà Trung thu như vậy nhẹ, đúng mùa và không cần lo bảo quản.
Giữ trái cây Hà Tĩnh ở nhà người nhận
Quà tới nơi mới là nửa chặng. Nửa còn lại là người nhận cất thế nào để ăn được lâu. Mỗi loại trái Hà Tĩnh có cách giữ khác nhau, nên kèm một lời dặn ngắn khi trao quà sẽ giúp người nhận không làm hỏng món quà.
Bưởi nên để ở chỗ thoáng, không cần tủ lạnh, không xếp chồng quá cao. Quả nào có vết thâm thì ăn trước. Cam bù cũng để chỗ thoáng mát; nếu nhà quá nóng, có thể cho một phần vào ngăn mát, nhưng lấy ra trước khi ăn một lúc để vị chua ngọt rõ hơn. Hồng giòn nên ăn ngay trong mấy ngày đầu; hồng chín mềm thì gần như phải ăn trong ngày hoặc cho vào ngăn mát.
Không nên để trái cây chung túi kín với nhau trong nhiều ngày. Hơi nước và khí từ quả chín làm các quả khác chín nhanh, úng nhanh. Bày ra rổ thoáng là cách đơn giản nhất.
Nếu người nhận ở một mình hoặc gia đình nhỏ, gợi ý họ chia bớt cho hàng xóm, đồng nghiệp ngay trong mấy ngày đầu. Trái cây quê chia đi lúc còn tươi vẫn hơn để dành tới héo.
Chọn trục giỏ quà theo tháng bạn về
Nếu không chắc nên mang gì, dùng trình tự sau để quyết định nhanh:
- Xác định tháng bạn về và tháng bạn đi.
- Hỏi người ở quê: bưởi, hồng, cam năm nay đã chín chưa, chín ở vùng nào.
- Nếu đang có một loại trái đang vụ, lấy làm trục; nếu không, lấy đồ biển khô làm trục.
- Thêm phần nền: chè xanh khô và kẹo cu đơ.
- Kiểm quãng đường: món nào không chịu được số giờ đi thì bớt hoặc bỏ.
- Kiểm người nhận: có trẻ con thì thêm món ngọt, có người lớn tuổi thì chọn trái mềm, ít món mặn.
Cách nghĩ theo trục giúp giỏ quà mỗi mùa có một "nhân vật chính" rõ ràng, thay vì nhiều món lẻ tẻ. Người nhận cũng dễ nhớ: mùa thu có bưởi, Tết có cam bù.
Trình tự này cũng giúp tránh hai lỗi hay gặp: mang hồng giòn vào Nam khi không ai ăn kịp, và mang cả thùng cam đầu vụ khi cam chưa ngọt. Khi trái chưa tới độ, đồ biển khô và kẹo vẫn đủ làm một giỏ quà tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Bưởi Phúc Trạch thường có vào tháng mấy?
Thường từ khoảng cuối hè sang thu, nhiều nhất quanh dịp Trung thu, nhưng thời điểm có thể lệch theo năm. Bưởi chín để được thêm một thời gian ở chỗ thoáng, nên người mua sau rằm tháng Tám vẫn thường có bưởi ngon.
Hồng Thạch Hà mua về để được mấy ngày?
Hồng giòn đã ngâm chỉ giòn trong vài ngày rồi mềm dần; hồng chín mềm còn ngắn hơn. Nên mua vừa đủ cho số người ăn trong mấy ngày và báo người nhận ăn ngay.
Cam bù khác cam thường ở điểm nào?
Cam bù thường quả to, vỏ sần, vị chua ngọt đậm, chín vào cuối năm. Đây là giống cam gắn với vùng Hương Sơn cũ, được người Hà Tĩnh xem là quà Tết đặc trưng.
Mùa hè về Hà Tĩnh nên mang gì?
Mùa hè chưa có trái lớn đang vụ, nên lấy đồ biển phơi mẻ mới làm trục, kèm kẹo cu đơ và chè xanh khô. Đồ tươi chỉ mang khi đi xe riêng ngắn và có thùng đá.
Đặt cam, bưởi qua người quen có lợi gì?
Người ở vùng trồng biết vườn nào đúng giống, hái hôm nào, và có thể hái sát ngày bạn đi. Trái hái sát ngày tươi cuống, ít héo, và bạn biết rõ nguồn hơn mua ở chợ ven đường.
Giỏ quà Tết Hà Tĩnh nên có mấy món?
Khoảng bốn món là đủ: cam bù làm trục, kẹo cu đơ, chè khô và một ít đồ biển khô. Nhiều hơn dễ nặng và người nhận khó dùng hết trong dịp Tết.