Trà lá quê làm quà là những thức uống quen thuộc của từng vùng, phơi hay sao khô cho dễ mang: nụ vối và lá vối của đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ; chè vằng của vùng đồi Quảng Trị, Nghệ Tĩnh; gạo lứt rang của nhiều làng lúa; khổ qua sấy của Nam Bộ và Tây Nguyên. Chúng nhẹ, rẻ công mang, ít khi hỏng nếu giữ khô, và mang đúng vị nồi nước uống của gia đình ở quê.
Bài này giúp bạn chọn trà lá quê làm quà cho người xa nhà, chọn đúng dạng cho đường xa, và giữ cho chúng khỏi ẩm mốc. Bài cố ý không nói về công dụng của bất kỳ loại lá nào. Đó là thức uống, không phải thuốc; ai đang dùng thuốc, mang thai, có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi uống thường xuyên bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
Nước vối: thức uống của sân nhà Bắc Bộ
Cây vối mọc nhiều ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, thường trồng ven ao, góc vườn. Người ta hái nụ vối hoặc lá vối, phơi khô hay ủ rồi phơi, sau đó nấu thành nồi nước vối màu nâu vàng, vị chát nhẹ, thơm ngai ngái. Ở nhiều làng, nồi nước vối là thứ đặt sẵn ngoài hiên cho cả nhà và khách qua đường.
Người Hà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng, Ninh Bình, Thanh Hoá lên thành phố sống thường nhắc nước vối như một mùi của tuổi thơ. Một túi nụ vối khô, vì vậy, là món quà nhỏ mà đúng tâm lý với người nhận lớn tuổi. Với người trẻ, nước vối pha bình giữ nhiệt, uống thay nước lọc khi đi làm, cũng là một cách gần gũi.
Nụ vối thường được ủ cho lên men nhẹ trước khi phơi, nên có mùi đặc trưng hơn lá vối. Khi mua, hãy hỏi người bán đây là nụ ủ hay nụ phơi thẳng, lá non hay lá già. Mỗi dạng cho nồi nước khác nhau, và người nhận ở quê nào cũng có dạng mình quen.
Khi trao quà, kèm một lời dặn cách nấu của nhà mình: bao nhiêu nụ cho một nồi, đun sôi rồi ủ hay hãm thẳng, uống nóng hay để nguội. Người lớn tuổi sẽ tự biết, nhưng người trẻ trong nhà người nhận thường cần câu dặn ấy để nấu được nồi nước vối như ở quê.
Các loại trà lá quê thường gặp khi làm quà
Bảng dưới gom một số loại trà lá quê hay được mang lên phố hoặc gửi đi xa. Vùng chỉ là nơi hay được nhắc; nhiều tỉnh khác cũng có.
| Loại | Vùng hay được nhắc | Dạng mua | Cách nấu thường dùng |
|---|---|---|---|
| Nụ vối, lá vối | Đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ | Nụ ủ phơi khô, lá phơi khô | Nấu nồi hoặc hãm ấm lớn |
| Chè vằng | Vùng đồi Quảng Trị, Nghệ An, Hà Tĩnh | Thân lá chặt khúc phơi khô, cao chè vằng | Nấu nồi |
| Gạo lứt rang | Nhiều làng lúa khắp nước | Hạt rang thơm, đóng túi | Hãm nước sôi hoặc nấu ngắn |
| Khổ qua sấy | Nam Bộ, Tây Nguyên | Lát mỏng sấy khô, có loại túi lọc | Hãm nước sôi |
| Lá sen, tim sen | Đồng Tháp, Huế | Sấy khô | Hãm nước sôi (xem bài trà sen) |
Chè vằng là cây mọc nhiều ở vùng đồi, nay cũng được trồng. Khi mua, chọn nơi bán nói rõ nguồn và nhận diện đúng cây, vì một số cây dại có hình dạng gần giống. Với mọi loại lá phơi khô, đừng tự hái cây dại không chắc chắn mình nhận đúng.
Một túi trà lá quê vừa phải thường dùng được nhiều nồi nước, nên không cần mang quá nhiều. Hai ba túi nhỏ của hai ba loại khác nhau cho người nhận chọn vị hợp với mình, thay vì một bao lớn một loại có khi dùng không hết trước mùa nồm.
Chọn trà lá quê làm quà cho ai
Ông bà, bố mẹ xa quê. Nụ vối, chè vằng hay gạo lứt rang của đúng vùng quê người nhận là món quà "trúng" nhất, vì nó gợi lại nồi nước uống ở nhà. Hỏi trước người nhận quen nụ hay lá, ủ hay không ủ để mang cho đúng.
Gia đình có con nhỏ. Trà lá quê thường được người lớn dùng; với trẻ nhỏ, gia đình nên hỏi bác sĩ nhi trước khi cho dùng thường xuyên. Khi tặng, đừng giới thiệu là "uống cho trẻ mát".
Người trẻ đi làm văn phòng. Gạo lứt rang và khổ qua dạng túi lọc tiện pha, ít cặn, hợp đặt trên bàn làm việc. Nụ vối pha bình giữ nhiệt cũng được nhiều người trẻ ưa.
Người đang dùng thuốc, có bệnh mạn tính. Trà thảo mộc có thể tương tác với thuốc. Đừng tặng kèm lời khuyên "uống cái này thay thuốc". Hãy tặng như một thức uống quê, và nhắc người nhận hỏi bác sĩ, dược sĩ nếu muốn dùng thường xuyên. Một câu dặn như vậy cho thấy bạn quan tâm thật tới sức khoẻ của người nhận.
Bạn bè nước ngoài. Gạo lứt rang dễ giới thiệu nhất vì hương thơm quen với nhiều nền ẩm thực. Hãy kiểm quy định kiểm dịch nước đến với sản phẩm thực vật trước khi mang. Hàng đóng gói công nghiệp, có nhãn thành phần, thường dễ qua khâu kiểm tra hơn túi lá phơi nhà làm.
Giữ trà lá quê khỏi ẩm mốc trên đường và ở nhà
Trà lá quê phơi khô bền hơn chè tươi rất nhiều, nhưng sợ ẩm. Nụ vối ủ, chè vằng khúc to, khổ qua lát mỏng đều có thể mốc nếu phơi chưa kỹ hay để nơi ẩm. Các bước đơn giản:
- Kiểm độ khô trước khi gói: lá, nụ bẻ phải giòn, không dẻo; lát khổ qua phải khô cong, không mềm.
- Đóng túi kín, càng ít không khí càng tốt; với lượng lớn, chia thành nhiều túi nhỏ để mỗi lần mở chỉ một túi.
- Không để chung thùng với rau tươi, đồ đông lạnh, trái cây chín; hơi ẩm từ những món này làm lá khô hút ẩm lại.
- Mùa nồm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam là lúc dễ mốc nhất. Thêm một túi hút ẩm dùng cho thực phẩm vào túi lớn bên ngoài nếu có.
- Về tới nơi, người nhận cất nơi khô, cao ráo, không để gần bếp có hơi nước hay dưới gầm tủ lạnh.
- Thấy đốm trắng, đốm xanh, mùi mốc thì bỏ cả túi, không rửa rồi dùng tiếp.
Một mẹo của người ở quê là trước khi gửi, rang hoặc phơi lại một nắng cho thật khô rồi mới đóng túi. Nụ vối, chè vằng qua thêm một nắng thơm hơn, lại giữ được lâu hơn. Chỉ cần để nguội hẳn rồi mới đóng túi; đóng khi còn ấm, hơi nước bốc ra đọng lại bên trong túi và chính nó gây mốc.
Chè vằng, gạo lứt rang, khổ qua sấy: ba món quà của ba vùng
Chè vằng là thức uống quen của vùng đồi Bắc Trung Bộ, nhất là Quảng Trị mới (gồm Quảng Bình cũ) và Nghệ An, Hà Tĩnh. Người ta chặt thân và lá phơi khô, nấu thành nồi nước màu vàng sẫm, vị đắng nhẹ. Chè vằng còn được làm thành dạng cao đóng bánh. Làm quà, nên chọn hàng đóng gói có nhãn ghi nơi làm, vì người mua thường khó nhận diện đúng cây.
Gạo lứt rang thì gần như vùng lúa nào cũng làm được, từ đồng bằng sông Hồng tới miền Tây: gạo lứt rang tới khi thơm và vàng, có nhà rang cùng đậu đen, đậu đỏ. Đây là món quà nhẹ nhất, dễ mang nhất, dễ dùng nhất, phù hợp với cả người không quen vị đắng chát của vối hay chè vằng.
Khổ qua sấy, có nơi gọi là khổ qua rừng, là món của Nam Bộ và Tây Nguyên. Quả thái lát mỏng, sấy khô, có loại đóng túi lọc. Vị đắng rõ, nên hợp người đã quen; với người chưa quen, gói nhỏ để thử là đủ.
Ba món này cho thấy trà lá quê không chỉ có ở một miền. Đi tới vùng nào, bạn hỏi người địa phương nồi nước uống hằng ngày của nhà họ nấu từ gì, thường sẽ tìm được một món quà nhẹ, rẻ công mà rất riêng của vùng ấy.
Ghép trà lá quê vào giỏ quà theo vùng
Trà lá quê hiếm khi là món chính của giỏ quà, nhưng là món "lót" rất hợp: nhẹ, rẻ công, ai cũng dùng được. Một vài cách ghép theo vùng mà người ở quê hay làm:
- Giỏ quà đồng bằng Bắc Bộ: một túi nụ vối, một túi gạo nếp, một gói chè búp trung du, thêm bánh khô của làng như bánh gai, bánh cáy nếu đường ngắn.
- Giỏ quà Nghệ An, Hà Tĩnh: chè vằng hay nụ vối khô, một bó chè xanh tươi nếu đường trong ngày, cùng đồ khô như cá khô, kẹo cu đơ.
- Giỏ quà Quảng Trị, Huế: chè vằng, trà tim sen, mè xửng, hạt sen sấy, những món khô dễ mang vào Nam hay ra Bắc.
- Giỏ quà Nam Bộ: khổ qua sấy, gạo lứt rang của vùng lúa, cùng bánh phồng, kẹo dừa, khô cá.
- Giỏ quà Tây Nguyên: khổ qua sấy, cà phê, hạt điều; trà lá ở đây là món đi kèm cho người không uống cà phê.
- Giỏ quà cho người ăn chay hay người lớn tuổi kiêng mặn: thay đồ khô biển bằng hai ba loại trà lá quê, gạo lứt rang, mè, đậu.
Nguyên tắc ghép vẫn là khô đi với khô, có mùi đi riêng. Trà lá phơi khô xếp chung với gạo, đậu, bánh khô được, nhưng nên tách khỏi cá khô, mắm, những thứ có mùi mạnh.
Giới thiệu trà lá quê mà không biến nó thành thuốc
Quanh trà lá quê có rất nhiều lời truyền miệng: nước này "mát", lá kia "tốt cho" bộ phận nọ. Nhiều lời trong đó chưa được kiểm chứng, và có những người đã bỏ thuốc bác sĩ kê để uống lá theo lời mách. Vì vậy, khi tặng trà lá quê, cách an toàn và tử tế nhất là giới thiệu nó như một thức uống của quê nhà, giống như nước chè xanh hay nước mưa trong chum ngày xưa.
Bạn có thể kể: nụ vối này hái ở cây vối đầu ngõ nhà bà, chè vằng này mua của người làng bên, gạo lứt này rang từ gạo vụ mùa. Những câu chuyện ấy làm món quà ấm áp, mà không đặt lên người nhận một kỳ vọng sức khoẻ nào. Người nhận uống vì nhớ quê, không phải vì một lời hứa.
Nếu người nhận hỏi "uống cái này có tốt không", câu trả lời trung thực là: uống như một thức uống thường ngày thì người ở quê vẫn uống, còn muốn dùng vì sức khoẻ thì nên hỏi bác sĩ, dược sĩ, nhất là khi đang có bệnh hay đang dùng thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Nụ vối và lá vối khác nhau thế nào khi làm quà?
Nụ vối thường được ủ rồi phơi nên có mùi đặc trưng, nấu ra nước đậm hơn. Lá vối phơi khô cho nước nhẹ hơn, có vùng dùng lá tươi. Người nhận quen loại nào thì nên mang loại đó, vì mỗi nhà một thói quen nấu.
Trà lá quê để được bao lâu?
Nếu phơi thật khô và đóng túi kín, để nơi khô ráo, trà lá quê thường giữ được nhiều tháng. Khi thấy mùi mốc, đốm lạ hay lá bị dẻo, nên bỏ cả túi thay vì cố dùng tiếp.
Có nên tự hái cây dại về phơi làm trà biếu không?
Không nên nếu bạn không chắc nhận diện đúng cây, vì nhiều cây dại có hình dạng gần giống nhau và có loại không an toàn. Hãy mua của người làm có kinh nghiệm hoặc nơi bán có nhãn ghi rõ nguồn.
Mang nụ vối, chè vằng ra nước ngoài có được không?
Nhiều nước kiểm dịch chặt với sản phẩm thực vật khô, nhất là loại không có nhãn công nghiệp. Trước khi mang, hãy kiểm trang chính thức của nước đến, khai báo khi được yêu cầu, và ưu tiên hàng đóng gói có nhãn.
Gạo lứt rang có cần bảo quản lạnh không?
Không cần. Gạo lứt rang khô, đóng túi kín, để nơi khô mát là đủ. Tránh để gần bếp hay nơi ẩm, vì gạo rang hút ẩm sẽ mất mùi thơm và có thể mốc.
Trà lá quê có thay được nước lọc không?
Nhiều gia đình ở quê vẫn uống nước vối, nước chè vằng thay nước lọc hằng ngày như một thói quen. Tuy vậy, với người có bệnh, đang dùng thuốc hoặc mang thai, nên hỏi bác sĩ về việc uống thường xuyên một loại trà thảo mộc.