Rượu quê làm quà an toàn khi bạn biết chắc ba điều: ai nấu, nấu từ nguyên liệu gì, và có một cơ sở đứng tên chịu trách nhiệm trên chai. Chai rượu do chính người quen trong làng nấu từ gạo, nếp, ngô của nhà, hoặc chai có nhãn ghi rõ cơ sở sản xuất được phép nấu rượu thủ công để bán, là hai nguồn đáng tin nhất. Rượu đổ từ can nhựa không nhãn, mua ở chợ đầu mối hay quán ven đường mà không rõ gốc, là loại nên bỏ qua dù được giới thiệu là "rượu quê chính gốc".
Nỗi lo lớn nhất với rượu làm quà là methanol, một loại cồn độc mà mắt thường, mũi và lưỡi không phân biệt được với cồn uống. Phần lớn các vụ ngộ độc rượu được báo chí đưa tin là do rượu pha từ cồn công nghiệp, không phải do một nồi rượu gạo nấu cẩn thận. Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "rượu quê có độc không" mà là "chai này đi qua tay ai trước khi tới tay mình".
Methanol trong rượu đến từ đâu
Rượu uống được là ethanol, sinh ra khi men chuyển đường trong tinh bột đã đường hoá thành cồn. Methanol là một loại cồn khác. Trong rượu lên men từ ngũ cốc, methanol sinh ra rất ít, và người nấu có nghề thường bỏ phần rượu đầu (phần chảy ra sớm nhất) cũng như phần cuối, giữ lại phần giữa. Với rượu từ trái cây, lượng methanol tự nhiên có xu hướng cao hơn vì vỏ và thịt quả chứa pectin, chất này khi lên men có thể tách ra methanol.
Nguy cơ lớn thật sự nằm ở chỗ khác: rượu "pha" từ cồn công nghiệp với nước và hương liệu, rồi bán như rượu nấu. Cồn công nghiệp có thể lẫn methanol, có khi là methanol gần như nguyên chất bị dùng nhầm hoặc cố tình dùng vì rẻ. Những can rượu không nguồn gốc ở các điểm bán lẻ là chỗ loại rượu này dễ trôi nổi nhất.
Điều này giải thích vì sao lời khuyên chung của ngành y tế qua nhiều năm vẫn là chỉ dùng rượu rõ nguồn gốc. Nó cũng cho thấy một chai rượu nếp do bà con trong làng nấu bằng nồi đồng, bạn biết tận mặt người nấu, khác hẳn một can rượu "quê" mua lại từ một người bán không biết rượu từ đâu tới.
Những cách "thử rượu" không dùng được
Đốt rượu xem lửa. Methanol cũng cháy. Ngọn lửa xanh hay tắt sớm chỉ cho biết phần nào độ cồn, không cho biết đó là loại cồn gì. Một chai rượu độc vẫn có thể cháy đẹp.
Lắc chai xem tăm. Hạt tăm nổi và tan nhanh hay chậm liên quan tới độ cồn và độ nhớt. Người bán rượu pha hoàn toàn có thể chỉnh độ cồn để tăm "đẹp". Tăm là thú chơi của người sành rượu, không phải phép thử an toàn.
Ngửi và nếm. Methanol không có mùi vị riêng đủ để nhận ra khi đã pha loãng trong rượu. Hương nếp, hương men lá có thể được bắt chước bằng hương liệu.
Tin vào giá rẻ hay đắt. Giá không nói lên an toàn. Rượu pha có thể được bán giá cao trong chai đẹp, còn rượu nhà nấu cẩn thận có khi được cho không. Hãy hỏi nguồn, đừng nhìn giá.
Rượu để lâu là hết độc. Methanol không bay đi hay tự biến mất khi cất rượu vài năm trong chum. Rượu để lâu có thể êm hơn về vị, nhưng độc tính của methanol vẫn còn đó nếu đã có từ đầu.
Đọc nhãn một chai rượu quê trước khi mua làm quà
Rượu thủ công bán ra thị trường phải ghi nhãn theo quy định về nhãn hàng hoá, và cơ sở nấu để bán phải có giấy phép sản xuất rượu thủ công nhằm mục đích kinh doanh (quy định về kinh doanh rượu hiện nằm ở Nghị định 105/2017/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi; bạn nên kiểm văn bản hiện hành). Khi cầm chai lên, nên tìm các dòng sau:
- Tên sản phẩm và nguyên liệu chính: rượu gạo, rượu nếp, rượu ngô, rượu ngâm trái cây. Chai chỉ ghi chung "rượu quê", "rượu truyền thống" mà không có gì khác là dấu hiệu kém.
- Tên và địa chỉ cơ sở sản xuất hoặc chịu trách nhiệm. Đây là dòng quan trọng nhất, vì nó cho bạn biết ai đứng ra trả lời khi có chuyện.
- Độ cồn, ghi bằng phần trăm thể tích, và thể tích thực của chai.
- Ngày sản xuất hoặc số lô; với rượu ngâm trái cây thì có thêm hạn dùng hay hướng dẫn bảo quản.
- Câu cảnh báo về tác hại của rượu, không bán cho người dưới 18 tuổi, theo tinh thần Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019.
- Tem, nắp niêm còn nguyên. Chai đã mở nắp, nắp vặn lỏng hay vết keo lạ quanh cổ chai thì không nên mua làm quà.
Một chai đủ các dòng trên chưa bảo đảm rượu ngon, nhưng nó bảo đảm có một người phải chịu trách nhiệm về những gì trong chai. Với một món quà bạn đem biếu người khác uống, đó là điều kiện tối thiểu.
Nguồn rượu quê nào nên chọn, nguồn nào nên tránh
Bảng dưới xếp các nguồn rượu quê thường gặp khi người ta muốn mang một chai về phố hay biếu người ở xa. Xếp loại chỉ dựa trên việc truy được nguồn, không xếp hạng vị ngon.
| Nguồn rượu | Mức tin cậy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người thân, hàng xóm tự nấu, bạn biết người nấu | Cao | Hỏi nấu mẻ nào, từ gạo hay nếp nhà nào; vẫn nên ghi lại tên người nấu |
| Cơ sở làng nghề có nhãn, có giấy phép, bán tại xưởng | Cao | Xem nơi nấu, mua chai niêm phong |
| Cửa hàng đặc sản bán chai có nhãn đầy đủ | Khá | Đối chiếu tên cơ sở trên nhãn với nơi bán, giữ hoá đơn |
| Hàng quán ven đường bán rượu đổ từ can, không nhãn | Thấp | Không truy được gốc, không nên làm quà |
| Rượu đóng chai nhựa tái dùng, tự dán giấy viết tay | Thấp | Không biết đã qua bao nhiêu tay |
| Rượu bán qua mạng không có tên cơ sở, chỉ có số điện thoại | Rất thấp | Không có ai đứng tên chịu trách nhiệm |
Nguyên tắc chung: càng ít khâu trung gian giữa nồi rượu và tay bạn càng tốt, và mỗi khâu đều phải có người đứng tên. Trang này không nêu tên cơ sở nào; nếu bạn cần tìm nơi bán, hãy hỏi chính quyền xã hoặc hội làng nghề tại chỗ xem cơ sở nào đang được phép nấu rượu để bán.
Về làng mua rượu tận nơi: hỏi người nấu những gì
Nhiều người xa quê thích mua rượu ngay tại nhà người nấu, vừa để có chai rượu ngon, vừa để biết rõ gốc. Một cuộc hỏi chuyện ngắn trước khi mua giúp bạn có đủ thông tin để kể lại cho người nhận, cũng là cách nhận ra người nấu có nghề hay không:
- Hỏi rượu nấu từ gì: gạo tẻ, nếp, ngô hay sắn, có pha thêm gì không. Người nấu thật sẽ trả lời ngay, kể được cả gạo mua ở đâu.
- Hỏi men gì: men thuốc bắc, men lá tự làm hay men mua sẵn. Câu trả lời không quyết định an toàn, nhưng cho bạn câu chuyện để kể khi trao quà.
- Hỏi mẻ này nấu khi nào và có bỏ phần rượu đầu không. Người nấu lâu năm thường nói rõ việc này mà không cần bạn giải thích methanol là gì.
- Xin xem chỗ nấu nếu tiện. Nồi, chum, thùng chứa sạch sẽ, có mái che, không để gần can xăng dầu hay hoá chất là dấu hiệu tốt.
- Hỏi họ có giấy phép nấu rượu thủ công để bán không. Với nhà chỉ nấu để dùng và biếu, câu trả lời thường là không; khi đó bạn chỉ nên mua lượng nhỏ cho người thân, không mua về bán lại.
- Xin rót vào chai sạch của chính bạn hoặc chai mới, đậy nút kín, ghi lại tên người nấu và ngày mua trên một mảnh giấy dán ngoài.
Sáu câu hỏi trên mất chưa tới mười lăm phút, nhưng biến một chai rượu "nghe nói là rượu quê" thành một chai rượu có lai lịch. Khi trao cho người nhận, bạn kể lại được rượu nấu ở nhà ai, từ gạo gì, mẻ tháng nào, và đó là phần quà mà chai rượu mua vội không có.
Dấu hiệu ngộ độc methanol mà người nhận cần biết
Ngộ độc methanol nguy hiểm vì dấu hiệu thường đến muộn, có khi sau nhiều giờ tới một ngày, khi người uống đã nghĩ mình chỉ say bình thường. Các dấu hiệu hay được ngành y tế nhắc là mệt lả, đau đầu, buồn nôn, đau bụng, đặc biệt là nhìn mờ, nhìn như có sương mù hay chói mắt, thở nhanh, rồi lơ mơ.
Khi nghi ngờ, việc cần làm là đưa người đó tới cơ sở y tế gần nhất ngay, hoặc gọi cấp cứu 115, và mang theo chai rượu đã uống để bác sĩ biết nguồn. Không tự xử trí ở nhà, không chờ "ngủ một giấc cho tỉnh". Bài này không hướng dẫn xử trí y khoa; phần đó là việc của nhân viên y tế.
Nếu bạn mang rượu quê biếu ai đó, một câu dặn nhẹ nhàng khi trao quà là hợp lý: rượu này nấu ở đâu, ai nấu, uống vừa phải. Người nhận biết gốc rượu thì khi có chuyện, bác sĩ cũng có thêm thông tin. Rượu là món quà mang theo trách nhiệm của người tặng nhiều hơn một gói chè hay một hộp bánh.
Những trường hợp nên đổi rượu sang món khác
Không phải người nhận nào cũng hợp với một chai rượu, kể cả rượu ngon và rõ nguồn. Bạn nên cân nhắc đổi món khi:
- Người nhận đang dùng thuốc dài ngày, đang mang thai hay cho con bú, hoặc có bệnh mà bác sĩ đã dặn kiêng rượu.
- Gia đình người nhận có người đang cai rượu, hay vừa có chuyện buồn liên quan tới rượu bia.
- Người nhận là người lái xe thường xuyên, tài xế đường dài; một món quà khác sẽ hợp hơn.
- Bạn không chắc nguồn của chai rượu đang có trong tay. Một gói chè ngon hay một hũ mắm nhà làm vẫn là quà quê đủ ý.
- Rượu ngâm động vật hoang dã như rắn, tắc kè, cao động vật: không nên làm quà dưới bất kỳ hình thức nào, vì vừa có thể vi phạm quy định bảo vệ động vật hoang dã, vừa không rõ an toàn.
- Chuyến đi có chặng bay quốc tế mà bạn chưa kiểm quy định của hãng bay và nước đến về đồ uống có cồn.
Và dù là rượu gì, đã uống rượu thì không lái xe. Đây là điều luật đã quy định rõ, cũng là câu nên đi kèm mỗi chai rượu quê khi trao tay.
Câu hỏi thường gặp
Rượu nếp nhà nấu có methanol không?
Rượu lên men từ gạo, nếp có sinh ra một lượng methanol nhỏ, và người nấu có nghề thường bỏ phần rượu đầu để giảm bớt. Nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng chủ yếu đến từ rượu pha cồn công nghiệp, nên điều quan trọng nhất là biết rõ người nấu và nguyên liệu.
Có que thử methanol dùng tại nhà không?
Trên thị trường có quảng cáo một số bộ thử nhanh, nhưng độ tin cậy khác nhau và không thay được việc chọn nguồn rượu rõ ràng. Nếu nghi ngờ một lô rượu, cách chắc chắn là gửi mẫu tới phòng kiểm nghiệm có chức năng, không dựa vào mắt, mũi hay lửa.
Rượu quê không nhãn biếu người thân trong nhà có sao không?
Nếu chính bạn biết người nấu, nấu từ gì và mẻ nào, thì rủi ro thấp hơn nhiều so với rượu mua không rõ gốc. Dù vậy, khi trao quà vẫn nên nói rõ rượu từ đâu, để người nhận chủ động và để có thông tin nếu cần.
Rượu càng nặng độ có càng dễ ngộ độc methanol không?
Độ cồn cao không đồng nghĩa với có methanol. Một chai rượu nhẹ pha cồn công nghiệp vẫn độc hơn một chai rượu nặng nấu chuẩn. Độ cồn quyết định mức say, còn methanol là chuyện nguồn và cách làm.
Mua rượu quê ở chợ phiên vùng cao có nên không?
Rượu ở chợ phiên thường do bà con tự nấu, nhưng người mua qua đường khó biết ai nấu, nấu từ gì. Nếu muốn mua, hãy mua của người bán tại chỗ nói được rõ nhà mình nấu thế nào, tránh các can rượu gom lại từ nhiều nơi.
Rượu quê để lâu trong chai nhựa có sao không?
Rượu nặng độ để lâu trong chai nhựa kém chất lượng có thể hút mùi nhựa và không giữ được lâu. Khi làm quà, nên chọn chai thuỷ tinh hoặc chai nhựa chuyên dùng cho thực phẩm, nắp kín, và không dùng lại chai đựng hoá chất hay dầu nhớt.