Nước mắm và các loại mắm thường mang được trong hành lý ký gửi nếu đóng kín, không rò rỉ, không toả mùi; hành lý xách tay thì chỉ những chai, hũ nhỏ trong giới hạn chất lỏng. Mắm bị giữ lại gần như luôn vì ba lý do: chai lớn trong hành lý xách tay, đóng gói rò mùi, hoặc hãng có quy định riêng không nhận một vài loại mắm. Khi ra nước ngoài, thêm một lớp nữa là kiểm dịch của nước đến, nhất là với mắm làm từ thịt, có trứng hoặc chưa qua chế biến kỹ.
Mắm là món quà quê có sức nặng tình cảm nhất mà cũng gây chuyện nhiều nhất ở sân bay. Bài này đi theo từng loại mắm, vì mỗi loại hỏng theo một kiểu khác nhau, và chỉ ra chỗ khác nhau giữa bay trong nước với bay ra nước ngoài.
Mỗi loại mắm một kiểu rủi ro
Cùng gọi là mắm, nhưng nước mắm, mắm đặc và mắm cá nguyên con có cách hỏng khác nhau trên máy bay. Bảng dưới là cách nhìn của người đóng gói, không phải xếp hạng ngon dở.
| Loại | Dạng | Rủi ro chính | Cách giảm rủi ro |
|---|---|---|---|
| Nước mắm | Lỏng | Rò ở nắp, vỡ chai thuỷ tinh | Chai nắp vặn, băng dính quanh nắp, túi zip hai lớp |
| Mắm tôm | Sệt, có thể lên men tiếp | Sinh hơi, trào khi đổi áp suất | Không đổ đầy, chừa khoảng trống, hũ nhựa chịu lực |
| Mắm ruốc | Đặc, mặn | Mùi mạnh, dính dầu | Hũ kín, bọc màng, hộp nhựa ngoài cùng |
| Mắm cá nguyên con (cá linh, cá sặc, cá lóc) | Cá trong nước mắm hoặc thính | Nước chảy, mùi rất mạnh | Hút chân không từng phần, hộp kín, đông lạnh nếu đi xa |
| Mắm nêm, mắm cái | Sệt pha nước | Rò và mùi | Như nước mắm, thêm lớp hộp ngoài |
| Mắm đã chưng, mắm kho quẹt đóng hũ | Đã nấu | Ít lên men hơn, vẫn rò dầu | Hũ kín, bọc túi hai lớp |
Mắm tôm và các loại mắm còn sống tiếp tục lên men, sinh khí trong hũ. Ở khoang hàng, áp suất thay đổi làm khí đó đẩy nắp. Đây là lý do nhiều người kể hũ mắm tôm "tự bật nắp", trong khi hũ nước mắm cùng vali không sao.
Bay trong nước: ký gửi là đường chính
Với chuyến bay nội địa, đường chắc nhất là ký gửi. Chai nước mắm một lít, hũ mắm ruốc nửa ký vượt xa giới hạn chất lỏng của hành lý xách tay theo cách tính thông thường, nên mang lên khoang khách gần như chắc chắn bị giữ lại ở cửa soi chiếu. Hành lý ký gửi thì không bị giới hạn dung tích từng chai theo kiểu đó, chỉ cần đóng đúng.
Một số hãng ghi rõ trong điều lệ vận chuyển rằng mắm, nước mắm phải được đóng gói kín, không rò rỉ, không gây mùi, và có quyền từ chối nếu không đạt. Một số khác có thời kỳ không nhận một loại mắm cụ thể trên một số đường bay. Vì quy định này thay đổi, trước ngày bay bạn mở trang hãng mình đi, tìm mục hành lý hạn chế hoặc hàng có mùi, đọc đúng tên loại mắm bạn mang.
Một điểm nữa ít người để ý: mắm mua ở chợ thường đựng trong hũ, chai tái sử dụng, nắp không khít. Mắm đóng ở cơ sở có nhãn thường dùng nắp có màng seal bên dưới. Lớp màng đó làm giảm hẳn nguy cơ rò khi bay, nên nếu chọn được, ưu tiên hũ còn nguyên màng seal và chỉ mở khi tới nơi.
Nếu chỉ có hành lý xách tay, cách duy nhất là mang vài lọ nhỏ trong giới hạn, đặt trong túi trong suốt. Nhiều nhà hiện chiết nước mắm ra lọ nhỏ đúng cỡ này chính để cho con cháu đi máy bay, hay mua loại đóng sẵn lọ nhỏ. Lượng nhiều thì để người ở quê gửi theo đường khác.
Đóng một chai nước mắm đi máy bay
Cách đóng gói dưới đây dùng được cho cả nước mắm lẫn các loại mắm đặc, chỉ khác ở lớp trong cùng:
- Rót sang chai nắp vặn có ron cao su nếu chai gốc là nút ấn, nút lie hay can mỏng. Không đổ đầy, chừa khoảng hai ba đốt ngón tay ở cổ chai.
- Siết nắp, quấn băng dính quanh mép nắp hai ba vòng để nắp không tự lỏng ra khi rung.
- Cho chai vào túi zip, ép hết khí, kéo khoá. Thêm một túi zip thứ hai, đặt ngược chiều miệng túi với túi trong.
- Bọc ngoài bằng khăn hoặc áo cũ để chống va, rồi cho vào hộp nhựa có nắp. Với hũ mắm tôm, đây là lớp quan trọng nhất vì nếu nắp bật, hộp nhựa giữ mắm lại.
- Đặt hộp vào giữa vali, chung quanh là quần áo mềm. Không đặt sát thành vali hay đáy, chỗ chịu va đập khi vali bị ném lên băng chuyền.
- Ghi tên món ở nắp hộp ngoài cùng, chữ to, để nhân viên khi cần kiểm biết ngay là gì, không phải mở từng lớp.
Đóng kỹ như vậy, mùi gần như không lọt ra ngoài. Nếu đến nơi mở vali vẫn thấy mùi, thường là do một lớp túi đã thủng từ đầu chứ không phải do quá trình bay.
Bay ra nước ngoài: thêm cửa kiểm dịch nước đến
Ra nước ngoài, hãng bay chỉ là cửa thứ nhất. Cửa thứ hai là hải quan và kiểm dịch của nước đến, nơi người ta không quan tâm mắm có rò hay không, mà quan tâm mắm làm từ gì. Nước mắm truyền thống làm từ cá và muối, đã qua thời gian ủ dài, thường được nhiều nước xếp vào nhóm sản phẩm thuỷ sản chế biến. Nhiều nơi cho mang với lượng dùng cá nhân khi khai báo đầy đủ, một số nơi hạn chế hơn. Mắm có thịt, có trứng, hay mắm còn nguyên con cá chưa chín thì có khả năng bị giữ cao hơn.
Nguyên tắc dùng được ở hầu hết nước đến: khai báo mọi thứ là thực phẩm. Mắm được khai, kiểm rồi cho qua hay bị giữ lại là chuyện bình thường. Mắm không khai mà bị phát hiện thì có thể bị phạt, ghi tên vào hồ sơ, và ở vài nước còn ảnh hưởng tới thị thực. Cái giá của việc giấu mắm trong vali thường lớn hơn nhiều so với giá trị chai mắm.
Các bài về từng nước đến trong danh mục này đi sâu hơn: Úc, Mỹ và Canada, Nhật, Hàn, Đài Loan, châu Âu. Trước chuyến đi, ngoài bài viết, bạn tra trang chính thức của cơ quan kiểm dịch nước đó.
Những tình huống hay gặp ở quầy và cách xử lý
Bị yêu cầu bỏ chai nước mắm ở cửa soi chiếu. Thường do chai nằm trong hành lý xách tay và vượt giới hạn chất lỏng. Nếu còn thời gian và hãng cho phép, có thể quay ra quầy làm thủ tục để gửi thêm một kiện ký gửi; không thì đành bỏ lại. Lần sau đóng sẵn vào vali ký gửi từ nhà.
Nhân viên quầy làm thủ tục hỏi trong vali có mắm không. Trả lời thật. Nhân viên có thể yêu cầu xem cách đóng gói, nếu đạt sẽ cho gửi. Giấu đi rồi bị phát hiện qua soi chiếu, hành lý có thể bị giữ lại để kiểm, chậm chuyến.
Đến nơi vali có mùi. Mở ngay, lấy hũ mắm ra, kiểm lớp túi. Quần áo dính mùi mắm nên giặt sớm, phơi gió. Nếu mắm rò ra làm bẩn vali người khác, hãng có thể liên hệ, nên đóng gói kỹ là cách tôn trọng người bay cùng.
Hũ mắm tôm bị phồng nắp khi tới nơi. Mở ở chỗ thoáng, hướng miệng hũ ra xa mặt, vì khí bên trong có thể phụt ra. Mắm vẫn dùng được nếu màu, mùi bình thường, nhưng lần sau chọn hũ còn khoảng trống ở cổ.
Bay nối chuyến qua một sân bay nước ngoài. Hành lý ký gửi thường được chuyển thẳng tới điểm cuối, nhưng có hành trình phải nhận lại hành lý và làm thủ tục lại ở điểm nối. Khi đó chai mắm phải qua hai lần soi chiếu và có khi qua kiểm dịch của nước nối chuyến. Hỏi hãng ngay khi đặt vé xem hành lý có được chuyển thẳng không.
Quà mắm cho người xa quê: chọn dạng nào để đỡ lo
Nếu mục đích là để người thân ở xa có mắm quê ăn, có vài cách chọn dạng giúp chuyến đi nhẹ hơn:
- Lọ nhỏ nhiều loại thay vì một chai lớn: dễ chia, dễ đóng, nếu một lọ hỏng không hỏng cả phần quà.
- Mắm đã chưng, đã kho, đóng hũ kín: ít lên men tiếp, đỡ phồng nắp hơn mắm sống.
- Mắm cá nguyên con thì cấp đông trước: đông cứng ít chảy nước, mùi cũng bị nén lại suốt đường bay ngắn.
- Thêm một túi khô kèm theo: tôm khô, ruốc khô thay một phần mắm, vẫn giữ được vị quê mà không lo rò.
- Ghi lại cách ăn: mắm cái, mắm nêm mỗi vùng pha một kiểu; một tờ giấy ghi tay cách pha của nhà mình là phần quà người nhận nhớ lâu.
Với người ở nước ngoài, nhiều thành phố có chợ châu Á bán nước mắm đóng chai sẵn. Khi đó mắm mang từ quê nên là loại đặc trưng của nhà, không phải loại mua được ở đó.
Mắm theo vùng: mang loại nào đi xa, loại nào để gửi sau
Mỗi vùng có loại mắm riêng, và mỗi loại hợp một kiểu đường đi khác nhau. Dưới đây là cách nhìn theo tỉnh mới, tên tỉnh cũ ghi kèm để dễ nhận ra:
- Mắm tôm của đồng bằng Bắc Bộ và Thanh Hoá: hũ nhỏ, đặc, mùi mạnh. Hợp mang ký gửi với hũ còn khoảng trống; lượng lớn để gửi sau.
- Mắm ruốc, mắm tôm chua của Huế và Quảng Trị (gồm Quảng Bình cũ): mắm tôm chua có tôm còn nguyên con, dễ chảy nước, nên đi chuyến ngắn hoặc cấp đông.
- Mắm nêm, mắm cái của Đà Nẵng (gồm Quảng Nam cũ) và Quảng Ngãi: dạng sệt pha nước, rò dễ như nước mắm, đóng như nước mắm và thêm hộp ngoài.
- Nước mắm của Khánh Hoà, Lâm Đồng (gồm Bình Thuận cũ), An Giang (gồm Kiên Giang cũ, có Phú Quốc): lỏng, dễ đóng nhất nếu chọn chai nắp vặn.
- Mắm cá linh, cá sặc, cá lóc của An Giang, Đồng Tháp và các vùng miền Tây: cá nguyên con, nặng mùi, hợp cấp đông và đi chuyến bay thẳng.
- Mắm đã chưng, mắm kho quẹt đóng hũ của các vùng Nam Bộ: đã nấu, ít lên men, là dạng an toàn nhất khi đường đi dài hay có điểm nối chuyến.
Với những loại có tôm, cá còn nguyên con, cấp đông không chỉ để giữ chất lượng mà còn để giảm nước tự do trong hũ, nhờ đó ít rò hơn khi vali bị dựng ngược. Khi bay ra nước ngoài, những loại còn nguyên con cá, chưa nấu chín cũng là nhóm dễ bị kiểm dịch nước đến xem kỹ nhất, nên ưu tiên dạng đã chưng hay nước mắm trong.
Câu hỏi thường gặp
Các hãng bay trong nước có nhận nước mắm trong hành lý không?
Các hãng thường nhận nước mắm trong hành lý ký gửi khi đóng gói kín, không rò rỉ và không gây mùi, còn hành lý xách tay chỉ chai nhỏ theo giới hạn chất lỏng. Quy định cụ thể có thể đổi, nên trước ngày bay bạn đọc mục hành lý hạn chế trên trang của chính hãng mình đi.
Mắm tôm có bị cấm mang lên máy bay không?
Mắm tôm thường không nằm trong danh sách vật nguy hiểm, nhưng hay bị từ chối vì mùi và vì dễ trào. Một số hãng ở một số thời kỳ có quy định riêng. Nếu mang, để ký gửi, chọn hũ còn khoảng trống, bọc nhiều lớp và đặt trong hộp nhựa kín.
Mang nước mắm sang nước ngoài có phải khai báo không?
Ở phần lớn nước đến, mọi thực phẩm đều nên khai báo trên tờ khai nhập cảnh hoặc với nhân viên hải quan. Khai báo không có nghĩa là bị tịch thu; nhân viên sẽ kiểm và quyết định. Không khai mà bị phát hiện thì có thể bị phạt.
Mỗi người được mang bao nhiêu lít nước mắm khi bay?
Hành lý xách tay có giới hạn dung tích mỗi chai và tổng lượng chất lỏng. Hành lý ký gửi thường không giới hạn riêng cho nước mắm mà tính chung theo khối lượng hành lý đã mua, cộng với yêu cầu đóng gói. Một số nước đến giới hạn lượng thuỷ sản mang theo, kiểm trước.
Có nên mang mắm trong chai nhựa không?
Chai nhựa dày, nắp vặn chắc ít vỡ hơn thuỷ tinh, hợp cho chuyến bay. Can nhựa mỏng hoặc chai nước suối dùng lại thì dễ móp, nắp không kín, hay rò rỉ. Nếu dùng chai nhựa, chọn loại dành cho thực phẩm, rửa sạch, phơi khô trước khi rót.
Mắm bị giữ ở sân bay thì có lấy lại được không?
Chất lỏng bị giữ ở cửa soi chiếu thường bị loại bỏ, ít khi có cách lấy lại. Ở nước ngoài, thực phẩm bị kiểm dịch giữ lại thường bị tiêu huỷ. Vì vậy, hỏi rõ quy định trước khi đi rẻ hơn nhiều so với việc mất món quà ở cửa.