Tiết Thanh minh thường bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, và nhiều gia đình phía Bắc, miền Trung về quê thăm mộ trong khoảng tháng Ba âm lịch. Quà quê đang có lúc này là chè búp vụ xuân ở trung du, mật ong vụ hoa nhãn, hoa vải, rau và măng đầu mùa, còn phía Nam đang mùa khô nên có nhiều đồ phơi như khô cá, bánh tráng, muối. Chuyến về thường ngắn, một hai ngày, nên quà mang lên phố phải gọn và chịu được thời tiết nồm ẩm của phía Bắc.
Bài này không bàn chuyện nghi thức, chỉ bàn chuyện quà: mùa này quê có gì, mang gì đi cho gọn, giữ thế nào khi trời nồm, và món nào nên ăn ngay ở quê.
Thanh minh rơi vào lúc nào và vì sao thành một dịp về quê
Thanh minh là một trong hai mươi bốn tiết khí, tính theo vị trí Mặt Trời nên ngày bắt đầu trên lịch dương khá ổn định, thường quanh ngày 4 hoặc 5 tháng 4. Trong dân gian, nhiều gia đình phía Bắc và miền Trung chọn một ngày trong tháng Ba âm lịch, quanh tiết này, để con cháu cùng về sửa sang, dọn dẹp phần mộ ông bà. Ở nhiều vùng phía Nam, việc dọn mộ hay làm vào cuối năm, trước Tết; tuy vậy cũng có gia đình làm vào tháng Ba.
Với người ở xa, đây là dịp về quê thứ hai trong năm sau Tết, ngắn ngày hơn, thường rơi vào cuối tuần. Vì không phải kỳ nghỉ dài, chuyến về thường gói gọn: sáng đi, tối hoặc hôm sau quay lại. Chuyện quà vì vậy khác hẳn quà Tết: ít món hơn, nhẹ hơn, và gần như luôn là quà mang lên phố chứ không phải quà mang về.
Gần ngày Thanh minh còn có Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch, phía Bắc có lệ làm bánh trôi, bánh chay. Hai dịp này có năm trùng tuần, có năm cách nhau, tuỳ năm âm lịch.
Vì chuyến về ngắn và đông người trong họ cùng về, người ở quê thường là người chuẩn bị quà, còn người ở phố là người nhận. Điều này khiến chuyện hỏi trước trở nên quan trọng: người ở quê không biết trên phố nhà bạn còn chè không, có ai ăn mật ong không, tủ lạnh còn chỗ không. Một cuộc gọi trước vài ngày giúp tránh cảnh mỗi nhà ôm về một túi giống hệt nhau rồi để quên.
Quê đang có gì trong tháng 3 và tháng 4
Cuối xuân là mùa giao, trái cây hè chưa tới, đồ Tết đã hết. Những món sau thường có và mang đi được:
| Món | Vùng thường gặp (tỉnh mới) | Ghi chú khi làm quà |
|---|---|---|
| Chè búp vụ xuân | Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Lâm Đồng | Lứa đầu năm được nhiều người ưa; mang đi cần hũ kín |
| Mật ong vụ hoa nhãn, hoa vải | Hưng Yên, Bắc Ninh (Bắc Giang cũ), Hải Phòng (Hải Dương cũ) | Mùa hoa thường cuối xuân; hỏi rõ người nuôi ong |
| Măng tươi, măng luộc | Trung du, miền núi phía Bắc | Ăn trong vài ngày; măng tươi cần luộc kỹ trước khi ăn |
| Rau, củ đầu mùa vườn nhà | Mọi vùng quê | Gửi ngắn ngày, để ngăn mát |
| Khô cá, khô mực mùa khô | Ven biển miền Trung và phía Nam | Trời nắng ráo nên đồ phơi đẹp; để lạnh nếu là khô một nắng |
| Bánh tráng phơi, muối | Tây Ninh, Khánh Hoà, Quảng Ngãi, Cà Mau (Bạc Liêu cũ) | Bền, nhẹ, hợp xếp đáy giỏ |
| Xoài đầu mùa | Đồng Tháp, Khánh Hoà, An Giang | Hái già, để chín ở nơi nhận |
Phía Bắc lúc này thiếu trái cây mùa, nên giỏ quà Thanh minh thường nghiêng về chè, mật ong, đồ khô. Phía Nam lại ngược lại: mùa khô cho nhiều đồ phơi và xoài bắt đầu chín.
Chè xuân: món quà gọn nhất của chuyến về tháng Ba
Vì sao chè xuân được ưa. Sau mùa đông nghỉ, cây chè ra lứa búp đầu năm. Nhiều người uống chè quen cho rằng lứa này nước xanh, vị dịu, thơm hơn lứa giữa hè. Đây là cảm nhận của người dùng, mỗi vùng mỗi xưởng lại khác; bạn không cần thổi phồng khi kể cho người nhận.
Mua ít, mua của người sao chè quen. Một hai lạng chè ngon được dùng hết khi còn thơm, có lợi hơn một ký chè để mấy tháng mất mùi. Nếu được, hỏi ngày sao, sao bằng chảo hay máy, và nếm thử một ấm trước khi mua.
Đựng hũ kín, không để chung đồ có mùi. Chè hút mùi và hút ẩm rất mạnh. Túi zip mỏng để cạnh khô cá hay lạp sườn là hỏng cả hương chè. Hũ thiếc hoặc hũ thuỷ tinh nắp kín, để giữa đồ khô không mùi, là cách an toàn.
Pha thử theo cách của người làm chè. Mỗi vùng có thói quen pha khác nhau về lượng chè, độ nóng nước, thời gian hãm. Xin người bán cách pha của họ và chuyển lời lại cho người nhận; cùng một mẻ chè, pha sai cách có thể chát gắt hoặc nhạt, làm người nhận nghĩ chè không ngon.
Không kể chè như thuốc. Chè là đồ uống quen thuộc. Quà quê ý nghĩa vì người làm và vùng đất, không cần gắn công dụng chữa bệnh để món quà quý hơn.
Mật ong vụ xuân: những câu nên hỏi trước khi nhận
Ong nuôi ở đâu, hoa gì. Cuối xuân là mùa hoa nhãn, hoa vải ở đồng bằng và trung du; người nuôi ong thường di chuyển đàn theo mùa hoa. Hỏi được người nuôi đặt thùng ong ở vùng nào, mùa hoa gì là bạn đã biết khá nhiều về hũ mật mình cầm.
Quay mật khi nào. Mật mới quay thường loãng hơn mật để lâu, có thể lên men nếu độ ẩm cao. Người nuôi có kinh nghiệm thường biết cách để mật đủ già trước khi quay hoặc xử lý giảm ẩm; nếu họ không trả lời được, bạn nên mua lượng nhỏ.
Đựng chai gì. Chai thuỷ tinh hoặc chai nhựa thực phẩm dày, nắp vặn kín. Tránh chai nước ngọt cũ không rõ đã rửa sạch chưa, vì mật dễ hút ẩm và lên men từ cặn bẩn.
Mật có kết tinh không. Một số loại mật để trời lạnh hoặc để lâu sẽ kết tinh, đóng hạt dưới đáy. Đây thường là hiện tượng tự nhiên chứ không phải dấu hiệu giả; nhưng ngược lại, không kết tinh cũng chưa chứng minh được là mật thật.
Ai sẽ dùng. Mật ong không dùng cho trẻ dưới một tuổi. Người có bệnh lý về đường huyết nên hỏi bác sĩ về lượng dùng. Quà quê nên đi kèm lời dặn này.
Mùa nồm: kẻ thù của quà khô phía Bắc
Cuối tháng 2 tới tháng 4, phía Bắc hay có những đợt nồm: độ ẩm không khí rất cao, tường đổ mồ hôi, sàn nhà ướt. Đây là lúc đồ khô dễ hỏng nhất trong năm. Bánh đa, bánh gạo mềm đi, miến, mộc nhĩ, nấm hương dễ mốc, chè mất hương, kẹo lạc dính chảy.
Nếu quà của bạn đi từ quê lên Hà Nội, Hải Phòng hay bất kỳ thành phố nào phía Bắc vào mùa này, hãy đóng kín ngay từ đầu, mỗi món một túi, bên trong thêm gói hút ẩm sạch nếu có. Tới nơi, người nhận không nên mở hết ra bày, mà cất ngay vào hộp kín, tủ kín, hoặc ngăn mát tủ lạnh với món như chè, nấm, mộc nhĩ.
Đồ khô từ phía Nam mang ra Bắc mùa này cũng chịu chung cảnh: khô cá phơi giòn ở quê, ra tới nơi gặp nồm thì mềm, dễ mốc. Mang vừa đủ dùng trong vài tuần và cất lạnh là cách đơn giản nhất.
Ngược lại, người ở quê phía Bắc gửi đồ cho con cháu ở phía Nam lúc này lại ít lo hơn, vì trong Nam đang mùa khô.
Một dấu hiệu dễ nhận ra là đồ khô đã ngấm nồm: bánh đa bẻ không còn giòn tiếng, chè bốc mùi hăng hắc thay vì thơm, nấm hương mặt dưới có lớp phấn trắng. Bánh đa, bánh gạo mềm có thể nướng lại cho giòn rồi ăn ngay; còn nấm, mộc nhĩ, chè đã có dấu hiệu mốc thì bỏ, không tiếc mà cố dùng.
Món nên ăn tại quê trong dịp này
Có những món gắn với dịp tháng Ba mà không hợp làm quà mang đi:
- Bánh trôi, bánh chay ngày Hàn thực: ngon nhất lúc mới làm; để qua ngày bột cứng, nhân nhạt mùi, đi xe càng nhanh hỏng.
- Xôi, đồ cúng làm sẵn: nên chia cho mọi người ăn ngay trong ngày thay vì mang lên phố.
- Măng tươi chưa luộc: măng tươi cần được luộc kỹ, bỏ nước trước khi chế biến; mang sống đi xa vừa nặng vừa dễ quên bước này.
- Rau dại, rau rừng không quen: chỉ ăn loại người ở quê nhận biết chắc chắn, không mang về phố cho người không quen.
- Cá đồng, tôm tép tươi: chuyến về ngắn, thường không có thùng đá, nên để dành ăn bữa cơm ở quê.
Những món này làm nên bữa cơm ở quê. Mang đi chỉ làm món quà kém đi và thêm việc cho người nhận.
Bữa cơm sum họp sau khi dọn mộ, khi cả họ ngồi chung một mâm, thường là lúc người ở xa được ăn lại những món này đúng vị nhất. Nếu muốn mang hương vị đó lên phố, hãy xin người nấu cách làm, rồi tự nấu lại bằng nguyên liệu mua ở nơi mình sống.
Ghép một túi quà gọn cho chuyến về hai ngày
Chuyến Thanh minh thường đi xe máy, xe khách hay ô tô gia đình chở nhiều người, chỗ để đồ hạn chế. Một túi quà gọn có thể ghép theo thứ tự:
- Hỏi trước người nhà ở quê tuần này có gì: chè đã sao chưa, mật ong đã quay chưa, vườn có rau gì dư.
- Chọn một món chính nhỏ gọn (chè, mật ong) và một món phụ dùng nhanh (rau vườn, trứng gà nhà, măng đã luộc).
- Chuẩn bị sẵn từ phố túi zip, hũ kín, vài gói hút ẩm, khăn chèn, vì ở quê không phải lúc nào cũng có.
- Đóng mật ong vào chai nắp vặn, quấn băng dính miệng chai, để đứng; chè vào hũ; rau vào túi giấy rồi túi thoáng.
- Xếp món nặng, chắc dưới đáy, món dễ dập trên cùng; tránh để túi quà dưới chân ghế nơi nóng máy xe.
- Về tới nhà, mở túi ngay trong tối: rau, măng cất ngăn mát, chè và đồ khô vào hộp kín.
Một túi như vậy không nhiều, nhưng đủ để người ở phố có vài tuần uống chè quê, ăn mật quê, nhớ tới chuyến về.
Nếu cả nhà đi ô tô và còn chỗ, có thể thêm một thùng nhỏ đồ khô cho các nhà họ hàng ở phố không về được; mỗi nhà một túi đã chia sẵn từ quê, ghi tên bên ngoài, giao một lượt khi lên tới nơi, đỡ phải chia lại.
Câu hỏi thường gặp
Thanh minh năm nay vào ngày nào?
Tiết Thanh minh tính theo vị trí Mặt Trời nên thường bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Ngày gia đình về quê thì tuỳ nếp nhà, thường trong tháng Ba âm lịch; nên xem lịch cụ thể của năm đó.
Tháng 4 có trái cây quê nào làm quà?
Phía Bắc lúc này ít trái cây mùa, chủ yếu là chè xuân, mật ong, rau măng. Phía Nam có xoài đầu mùa, một số vùng có dưa hấu, thanh long. Mùa lệch theo năm, nên hỏi người ở quê trước.
Mang mật ong từ quê lên phố cần lưu ý gì?
Hỏi rõ người nuôi ong, mùa hoa, ngày quay mật; đựng chai nắp vặn kín, quấn miệng chai, để đứng. Không nên dựa vào lời quảng cáo về chữa bệnh, và không cho trẻ dưới một tuổi dùng mật ong.
Trời nồm có nên gửi đồ khô ra Hà Nội không?
Vẫn gửi được nếu đóng kín từng món, thêm gói hút ẩm và người nhận cất ngay vào hộp kín hoặc tủ lạnh. Nên gửi lượng vừa dùng trong vài tuần thay vì gửi nhiều.
Bánh trôi, bánh chay có gửi cho con cháu ở xa được không?
Không hợp đi xa. Bánh ngon nhất trong ngày làm, để lâu bột cứng và dễ hỏng. Con cháu ở xa có thể tự làm theo cách của bà, hoặc mua ở nơi mình sống đúng dịp.
Chè xuân để được bao lâu sau khi mua?
Nếu đựng hũ kín, tránh ẩm, tránh mùi, chè thường giữ hương tốt trong vài tháng, ngon nhất trong những tuần đầu. Mở ra đóng vào nhiều lần, để gần bếp hay đồ có mùi thì hương mất nhanh hơn.