Quà quê mùa hè tháng 5 đến tháng 7: mang trái cây đang mùa đi xa mà không hỏng

Từ tháng 5 đến tháng 7, quà quê đang mùa chủ yếu là trái cây tươi: vải thiều ở Bắc Ninh (Bắc Giang cũ) và Hải Phòng (Hải Dương cũ), mận hậu Sơn La, nhãn lồng Hưng Yên vào cuối mùa, còn phía Nam là măng cụt, chôm chôm, sầu riêng, xoài, thanh long. Đây là mùa quà ngon nhất mà cũng dễ hỏng nhất: trái chín trong nắng nóng, đi một ngày đường là bắt đầu xuống mã. Muốn quà tới nơi còn tươi, bạn phải chọn món theo quãng đường, hái và gửi đúng giờ, và chấp nhận rằng có món chỉ nên ăn ở quê.

Mốc tháng trong bài là mốc thường gặp. Mùa trái lệch theo năm, theo thời tiết, theo giống chín sớm hay chín muộn, và nhà vườn ở mỗi vùng lại có lịch riêng. Trước khi về quê lấy quà hay nhờ người nhà gửi lên, cách chắc nhất vẫn là hỏi người đang ở vườn xem tuần này trái đã rộ chưa.

Lịch trái cây làm quà mùa hè theo vùng

Bảng dưới gom những món thường được mang đi làm quà trong ba tháng hè. Cột cuối là nhận xét về độ chịu đường, quan trọng hơn cả độ ngon, vì quà hỏng giữa đường thì ngon mấy cũng mất.

Nhìn cột cuối sẽ thấy quy luật: món vỏ mỏng, chín là ăn (vải, chôm chôm) phải đi nhanh và lạnh; món vỏ dày hoặc có thể hái già để chín sau (xoài, sầu riêng, măng cụt) mới chịu được chuyến xe đêm hay một ngày chuyển phát. Ghép giỏ hè nên lấy một món "chịu đường" làm nền.

Hái và gửi đúng giờ: phần quyết định quà còn tươi

Hái sáng sớm, gửi trong ngày. Trái hái lúc sương còn, thịt quả mát, ít mất nước hơn trái hái giữa trưa. Người ở quê nên hái xong để chỗ râm cho ráo, chọn bỏ trái nứt, trái có vết côn trùng, rồi đóng và gửi ngay chuyến sớm nhất. Trái để qua một đêm ở nhà rồi mới gửi thường kém hẳn khi tới nơi.

Không rửa trước khi đóng. Nước đọng trên vỏ là đường ngắn nhất dẫn tới mốc và thối cuống. Rửa để người nhận làm, ngay trước khi ăn. Nếu trái dính bụi đất nhiều, chỉ lau khô bằng khăn sạch.

Để chùm, giữ cuống. Vải, nhãn để nguyên chùm có cành, cắt bớt lá già; măng cụt giữ cuống. Cuống bị giật đứt là chỗ hở để trái chảy nước và hỏng trước.

Tính giờ tới tay người nhận, không chỉ giờ xe chạy. Một thùng vải đi xe khách đêm tới bến lúc sáng sớm, nhưng nằm ở bến chờ người ra lấy tới trưa là coi như mất nửa giá trị. Người nhận nên hẹn giờ lấy ngay khi xe tới, hoặc nhờ người đón thay.

Mua vừa ăn trong hai ba ngày. Trái cây hè không phải quà để dành. Một nhà ba bốn người nhận năm sáu ký vải là nhiều; phần dư thường thành phần bỏ đi. Chia nhỏ ra nhiều thùng cho nhiều nhà có lợi hơn dồn một thùng to.

Vì sao trái cây mùa hè hỏng nhanh hơn quà mùa khác

Trái cây sau khi hái vẫn là một khối tế bào sống. Nó tiếp tục hô hấp, đốt dần đường và nước dự trữ bên trong, toả ra hơi ẩm và nhiệt. Nhiệt độ ngoài trời càng cao thì quá trình này càng nhanh, nên cùng một chùm vải, để trong phòng mát và để trong cốp xe giữa trưa tháng 6 sẽ cho hai kết quả khác hẳn sau nửa ngày. Đó là lý do mùa hè là mùa quà ngon nhất nhưng cũng ít tha thứ nhất cho sai sót trên đường.

Thứ hai là vỏ. Vải, chôm chôm, nhãn có vỏ mỏng, nhiều kẽ, mất nước nhanh nên vỏ hoá nâu dù cùi bên trong còn ăn được. Người nhận lại nhìn vỏ trước, nên quà "trông như hỏng" đã là quà mất nửa giá trị. Măng cụt, sầu riêng, xoài có vỏ dày hơn, che chắn tốt hơn, nhờ vậy chịu đường hơn.

Thứ ba là nấm và vi khuẩn. Mùa hè nóng ẩm, mưa giông nhiều, vết dập nhỏ trên trái hay chỗ cuống bị giật đứt là nơi mốc bắt đầu, rồi lan sang trái bên cạnh trong thùng kín. Một vài trái chín ép, trái bị côn trùng chích lẫn vào thùng có thể kéo cả thùng hỏng theo.

Hiểu ba lý do này thì mọi lời dặn phía dưới trở nên dễ nhớ: hạ nhiệt cho trái, giữ vỏ khỏi mất nước mà không đọng nước, và loại bỏ trái hỏng ngay từ đầu.

Giữ lạnh trên đường: đá, túi giữ nhiệt và những sai lầm hay gặp

Với vải, chôm chôm, mận chín và các món mau hỏng, giữ lạnh là điều kiện bắt buộc nếu chuyến đi dài hơn nửa ngày. Cách phổ biến ở các vùng vải là thùng xốp có lót lá chuối hoặc giấy báo sạch, đặt vài chai nước đá hoặc túi đá gel ở đáy và hai bên, không để đá tiếp xúc trực tiếp với trái. Đá trần tan thành nước, ngấm vào vỏ, làm trái úng và thâm còn nhanh hơn khi để khô.

Sai lầm thứ hai là bịt kín hoàn toàn. Trái cây tươi vẫn còn "thở" sau khi hái, toả hơi ẩm và hơi nóng. Thùng xốp kín mít không có lỗ nào thì hơi nước đọng lại thành giọt trên nắp, nhỏ ngược xuống. Nhiều người khoét vài lỗ nhỏ ở thành thùng phía trên, hoặc lót một lớp giấy thấm dưới nắp.

Sai lầm thứ ba là cho trái cây đi cùng thùng với đồ có mùi. Sầu riêng, mít đi chung với vải, nhãn thì món nào cũng nhiễm mùi. Mắm, khô cá đi chung trái cây cũng vậy. Mỗi nhóm một thùng, dán chữ hoặc đánh dấu bên ngoài để người bốc xếp biết thùng nào cần nằm trên, tránh đè.

Với xoài, sầu riêng mua già chưa chín, không cần đá; ngược lại, để lạnh quá còn làm trái khó chín đều. Món này chỉ cần thùng thông thoáng, chèn kín cho khỏi lăn, bọc riêng sầu riêng trong túi nhiều lớp để giữ mùi.

Những món nên ăn ở quê thay vì mang đi

Có món ngon nhất là lúc vừa hái, có món mang đi được nhưng tới nơi chỉ còn cái tên. Khi giỏ quà phải đi xa trên một ngày, bạn nên cân nhắc để lại:

• Vải chín mọng hái cuối vụ: vỏ mỏng, nhiều nước, đi xa trong nóng rất mau thâm và chua.
• Chôm chôm nếu không có lạnh: râu héo đen sau một buổi, trái vẫn ăn được nhưng người nhận nhìn sẽ ngại.
• Mít chín cây đã tách múi: múi mít bóc sẵn chảy nước và lên men nhanh; nếu muốn mang, mua trái nguyên còn cứng.
• Sầu riêng đã tách múi bỏ hộp: tiện ăn nhưng chỉ hợp quãng ngắn có tủ lạnh; đi xe khách đông người còn phiền vì mùi.
• Trái cây xin từ cây nhà mà không rõ vừa phun thuốc hay chưa: nhà vườn trồng để bán thường biết thời gian cách ly, nhưng cây trong vườn nhà người quen thì hỏi kỹ trước khi hái.

Những món để lại không phải là món kém. Chỉ là quà hè nên chọn theo đường đi, còn món mau hỏng thì đợi lúc bạn về mà ăn tại vườn.

Ghép một giỏ quà hè cho cân

Giỏ toàn trái cây tươi dễ bị hỏng cùng lúc và ăn không kịp. Giỏ cân là có một món tươi chính, một món tươi phụ chín chậm hơn, và một món khô để dành. Dưới đây là vài cách ghép, ví dụ giả định cho từng tuyến:

Giỏ đi đường dài thì giảm phần tươi, tăng phần khô. Món khô đi kèm giúp người nhận có thứ để dành sau khi trái cây đã ăn hết, mà cũng nhắc tới quê lâu hơn một tuần.

Nhận quà rồi: mở thùng, chia, cất thế nào

Người nhận nên mở thùng ngay khi về tới nhà, không để thùng xốp nguyên trong góc bếp tới tối. Lấy trái ra trải lên mâm hoặc rổ thưa, bỏ ngay trái dập, trái chảy nước để chúng không làm hỏng trái bên cạnh. Vải, nhãn, chôm chôm muốn để được thêm vài ngày thì cho vào túi có lỗ thoáng, cất ngăn mát; không rửa trước khi cất.

Măng cụt để ngoài nơi thoáng ăn dần được vài ngày; để tủ lạnh lâu, vỏ thường cứng lại khó bóc. Xoài, sầu riêng già để ở nhiệt độ phòng cho chín tự nhiên, không ủ kín trong túi ni lông. Khi chia cho hàng xóm, bạn bè, nên chia sớm trong ngày đầu, lúc trái còn đẹp.

Nếu thùng tới mà phần lớn đã hỏng, đừng vội trách người gửi. Thường nguyên nhân nằm ở giờ chờ ở bến, ở thùng bị để dưới nắng hoặc bị đè. Lần sau, đổi giờ gửi hoặc đổi cách nhận còn có ích hơn đổi món.

Một thói quen nhỏ mà nhiều nhà giữ được: nhắn lại cho người ở quê biết thùng tới lúc mấy giờ, trái còn bao nhiêu phần tươi, món nào hỏng nhiều nhất. Người gửi nhờ đó biết lần sau nên hái sớm hơn, chèn kỹ hơn hay bỏ hẳn món đó ra khỏi thùng. Qua vài mùa, mỗi nhà sẽ có lịch gửi quà hè của riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Tháng 6 quà quê gì đang mùa để mang đi?

Tháng 6 thường là chính vụ vải thiều ở Bắc Ninh và Hải Phòng, cuối mùa mận hậu ở Sơn La, phía Nam có măng cụt, chôm chôm, sầu riêng miền Tây. Mùa lệch theo năm nên nên hỏi người ở vườn trước khi về lấy hàng.

Mang vải thiều lên máy bay nội địa được không?

Trái cây tươi thường được mang trong chuyến bay nội địa nếu đóng gói gọn và kín nước, nhưng quy định về khối lượng, kích thước và cách đóng gói do từng hãng bay đặt ra. Bạn nên xem trang của hãng trước ngày bay và để thùng vải ở hành lý ký gửi có lót chống thấm.

Vải thiều để được mấy ngày sau khi hái?

Ở nhiệt độ phòng mùa hè, vải thường chỉ giữ được vẻ ngoài tươi khoảng một hai ngày, sau đó vỏ thâm dần. Giữ lạnh hợp lý thì kéo được thêm vài ngày, nhưng vị ngon nhất vẫn là những ngày đầu.

Có nên mua trái cây đã bóc sẵn để mang đi cho gọn?

Chỉ nên khi quãng đường ngắn và có tủ lạnh hoặc thùng đá suốt đường. Trái bóc sẵn mất lớp vỏ bảo vệ, dễ lên men và nhiễm khuẩn hơn, nên đi xa thì mang trái nguyên vẫn an toàn hơn.

Gửi sầu riêng theo xe khách có bị từ chối không?

Một số nhà xe từ chối hoặc yêu cầu bọc kín vì mùi ảnh hưởng tới khách khác. Bạn nên hỏi nhà xe trước, chọn trái nguyên chưa nứt, bọc nhiều lớp túi dày và để trong thùng riêng.

Trái cây mùa hè ghép với món gì để giỏ quà không hỏng hết một lúc?

Nên ghép một món tươi mau hỏng, một món chín chậm như xoài già hay sầu riêng trái nguyên, và một món khô như bánh, chè búp, khô cá. Người nhận ăn món tươi trước, món chín chậm sau, món khô để dành.