"Trà sen" làm quà thực ra là nhiều món khác nhau: trà ướp gạo sen kiểu Hà Nội, trà ướp nguyên trong bông sen, trà tim sen, trà lá sen, và các loại trà ướp hoa như nhài, ngâu, sói. Trà ướp sen Tây Hồ là món quà trang trọng nhất, thường làm theo mùa sen hè và lượng không nhiều; trà tim sen, trà lá sen của Đồng Tháp, Huế là quà quê đời thường, dễ mua, dễ mang.
Bài này giúp bạn nhận đúng tên từng loại trước khi mua, chọn theo người nhận và giữ hương sen, hương hoa cho tới lúc gói trà được mở. Bài không nói công dụng của sen hay của bất kỳ loại trà nào; đó là đồ uống làm quà, không phải thuốc.
Các loại "trà sen" thường gặp và khác nhau ở đâu
Khi người bán nói "trà sen", bạn nên hỏi lại là loại nào. Bảng dưới gom những loại phổ biến, kèm vùng thường được nhắc tới. Tên vùng chỉ để tham khảo; nhiều nơi khác cũng làm.
| Loại | Làm từ gì | Vùng hay được nhắc | Hợp làm quà khi |
|---|---|---|---|
| Trà ướp gạo sen | Chè khô ướp nhiều lượt với gạo sen (phần nhị sen) | Hà Nội, nhất là quanh hồ Tây | Biếu trang trọng, người sành trà |
| Trà ướp bông sen | Chè cho vào bông sen đang nở, buộc lại qua đêm | Hà Nội, một số vùng sen khác | Quà mùa hè, uống sớm |
| Trà tim sen | Tim (tâm) hạt sen phơi, sao khô | Đồng Tháp, Huế, các vùng trồng sen | Quà đời thường, nhẹ, bền |
| Trà lá sen | Lá sen thái, sấy khô | Đồng Tháp, nhiều vùng trồng sen | Quà đời thường, nhiều người dùng |
| Trà ướp hương sen bằng hương liệu | Chè khô tẩm hương | Nhiều nơi | Chỉ khi nhãn ghi rõ là hương liệu |
Loại cuối cùng không phải là xấu, nhưng không nên được bán hay tặng dưới tên "trà ướp sen". Khi mua làm quà, cứ hỏi thẳng người bán trà được ướp hoa thật hay tẩm hương, và chọn nơi trả lời rõ ràng, ghi đúng trên bao bì.
Bảng cũng cho thấy chữ "sen" trên gói trà có thể chỉ những sản phẩm rất khác nhau về công làm. Một gói trà lá sen và một hộp trà ướp gạo sen cùng mang chữ "trà sen" nhưng không thể so với nhau. Biết rõ mình đang mua loại nào giúp bạn trao quà đúng tên và tránh ngộ nhận cho người nhận.
Trà ướp sen Hà Nội: món quà theo mùa sen
Trà ướp sen kiểu Hà Nội là chè khô ướp với gạo sen, tức những hạt nhỏ màu vàng nhạt ở đầu nhị bông sen. Người làm trà tách gạo sen từ hoa hái lúc sáng sớm, rồi ướp với chè qua nhiều lượt, xen giữa là sấy nhẹ. Cần rất nhiều bông sen cho một lượng trà nhỏ, nên trà ướp sen được làm ít và thường gắn với mùa sen hè, khoảng tháng năm tới tháng bảy, tuỳ năm.
Vì công phu như vậy, trà ướp sen Hà Nội thường được dùng làm quà biếu người lớn tuổi, thầy cô, người sành trà, hay mang ra nước ngoài cho người Hà Nội xa quê. Nhiều nhà làm trà ở quanh hồ Tây theo nghề lâu năm; bạn nên mua của nơi bạn biết rõ người ướp hoặc được người quen giới thiệu.
Trà ướp trong bông sen là cách làm khác, giản dị hơn: cho một nhúm chè vào giữa bông sen đang nở trên đầm, buộc cánh hoa lại, sáng hôm sau lấy trà ra. Kiểu này cho hương sen nhẹ, tươi, hợp uống ngay trong mùa hè. Nếu được tặng một bông sen ướp trà, người nhận nên pha sớm, vì hương tươi ấy không bền như trà đã ướp nhiều lượt và sấy khô.
Trà tim sen, trà lá sen: quà quê đời thường của vùng sen
Ở những vùng trồng sen lớn như Đồng Tháp (nay gồm cả Tiền Giang cũ) và Huế, sen là cây kinh tế: hạt sen, ngó sen, củ sen, lá sen, tim sen đều được dùng. Trà tim sen làm từ phần mầm xanh trong hạt sen, phơi và sao khô. Trà lá sen làm từ lá thái sợi, sấy khô. Cả hai có vị đắng nhẹ hoặc chát nhẹ, rất khác với trà ướp sen thơm.
Hai loại này là quà quê dễ mua ở chợ, ở cửa hàng đặc sản địa phương, giá vừa phải, bao bì đơn giản. Chúng nhẹ, khô, gần như không sợ hỏng trên đường, nên hợp với người đi xe khách hay đi máy bay về thành phố. Ghép chung với hạt sen sấy, mứt sen, một giỏ quà sen của Đồng Tháp hay Huế trông đầy đặn mà không nặng. Ở Huế, người ta còn quen với chè hạt sen, mứt hạt sen gói giấy; ở Đồng Tháp, mùa sen nở còn là mùa du lịch đồng sen, nên quà sen ở đây rất đa dạng, từ hạt khô tới các món chế biến đóng gói.
Nhiều người mua trà tim sen, trà lá sen vì nghe nói có công dụng này nọ. Trang này không nói về công dụng. Khi tặng, bạn chỉ nên giới thiệu đây là thức uống quê của vùng sen; người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai hay người có bệnh nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng thường xuyên bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
Trà ướp hoa nhài, hoa ngâu, hoa sói, hoa bưởi
Trà nhài. Chè khô ướp với hoa nhài là loại trà ướp hoa phổ biến nhất ở miền Bắc, hương rõ, dễ uống. Nhiều gia đình Hà Nội từng tự ướp nhài cho nhà dùng; ngày nay trà nhài có bán ở nhiều nơi, từ hàng làm thủ công tới hàng đóng gói.
Trà hoa ngâu. Hoa ngâu nhỏ li ti, màu vàng, hương dịu, thường nở nhiều vào khoảng hè sang thu. Trà ướp ngâu ít gặp hơn trà nhài, hợp làm quà cho người lớn tuổi từng quen thứ trà này ở các phố cũ.
Trà hoa sói, hoa bưởi. Hoa sói và hoa bưởi cũng được dùng để ướp trà ở một số vùng, theo mùa hoa. Hoa bưởi nở vào mùa xuân, nên trà ướp hoa bưởi thường là món quà gắn với tháng hai, tháng ba.
Hỏi hoa thật hay hương liệu. Với mọi loại trà ướp hoa, câu hỏi quan trọng nhất là ướp hoa thật hay tẩm hương. Cả hai đều có thể làm quà, miễn bao bì ghi đúng và bạn nói đúng với người nhận.
Ghép một hộp ba loại. Một hộp nhỏ gồm trà sen, trà nhài, trà ngâu, mỗi loại một gói nhỏ, là món quà Hà Nội gọn gàng, cho người nhận nếm thử ba hương mà không phải mở gói lớn.
Chọn loại trà sen theo người nhận
Người lớn tuổi Hà Nội xa quê. Trà ướp sen là món quà gợi nhớ phố cũ rõ nhất. Một hộp nhỏ, ít mà quý, kèm lời kể mùa sen năm nay, thường được trân trọng hơn một bao trà lớn.
Thầy cô, người mình mang ơn. Trà ướp sen hay trà nhài đóng hộp gọn, trang nhã. Tránh bao bì quá cầu kỳ; nét quý của trà sen nằm ở hương, không nằm ở hộp.
Gia đình trẻ, đồng nghiệp. Trà nhài, trà lá sen hay trà tim sen dễ dùng hằng ngày, pha bình giữ nhiệt mang đi làm được. Một hộp ba loại trà ướp hoa nhỏ cũng hợp để chia cho cả phòng.
Người không uống chè, kiêng caffeine. Trà ướp sen, trà nhài làm từ chè nên có caffeine. Với người này, hạt sen sấy, mứt sen hay trà lá sen (sau khi người nhận đã hỏi bác sĩ nếu đang có bệnh) có thể hợp hơn.
Bạn bè nước ngoài. Trà nhài và trà sen dễ giới thiệu vì hương rõ. Kèm một tấm thiệp ngắn kể về đầm sen mùa hè ở Hà Nội hay cánh đồng sen Đồng Tháp; người nhận nhớ câu chuyện lâu hơn nhớ vị trà.
Giữ hương trà sen, trà hoa khi mang đi xa
Hương sen, hương hoa là phần quý nhất, cũng là phần dễ mất nhất của các loại trà ướp. Muốn gói trà tới nơi còn thơm:
- Mua càng gần ngày đi càng tốt, và hỏi người làm trà ngày ướp xong để biết trà còn mới.
- Giữ trà trong bao bì kín của nơi làm; nếu là túi giấy, cho thêm vào hộp thiếc hoặc túi zip dày, ép hết không khí.
- Để trà ướp hoa ở hộp riêng, không xếp chung với chè xanh thường, cà phê hay đồ khô có mùi; trà ướp hoa vừa toả hương, vừa hút mùi.
- Tránh nắng và nóng: không để túi trà trong cốp xe, cạnh cửa kính xe hay trên giá hành lý sát mái xe khách.
- Với trà ướp trong bông sen, gói cả bông bằng giấy sạch, để thoáng, dùng trong vài ngày; không bọc kín bằng nilon làm hoa úng.
- Về tới nơi, dặn người nhận cất trà nơi khô, tối, xa bếp, và mở gói nào uống hết gói ấy rồi mới mở gói khác.
Trà ướp sen đắt công người làm, nên một gói bị mất hương vì cất sai là đáng tiếc. Một hộp thiếc kín nhỏ thường là khoản đầu tư rất đáng cho món quà này. Nếu biếu nhiều nhà, hãy chia trà ra hộp nhỏ ngay từ lúc mua, mỗi nhà một hộp, để không ai phải mở đi mở lại một túi trà chung làm hương bay mất.
Trao quà trà sen: kể gì và dặn gì
Với trà ướp sen Hà Nội, câu chuyện là một nửa món quà. Bạn có thể kể về những đầm sen ven hồ Tây, về cách người làm trà tách gạo sen từ bông hái lúc sáng sớm, về mùa sen chỉ kéo dài vài tháng mùa hè. Chỉ kể những điều bạn biết chắc; đừng đặt ra con số bông sen hay số lượt ướp nếu bạn không được người làm trà cho biết.
Lời dặn pha trà sen thường đơn giản: dùng nước vừa sôi để nguội bớt một chút, ấm nhỏ, hãm ngắn, uống chậm. Người quen chè đậm có thể thấy trà sen nhẹ; đó là chủ ý của loại trà này, không phải trà kém. Nhiều người Hà Nội xưa còn pha trà sen bằng nước sạch đun riêng, ấm chén tráng kỹ, để hương sen không lẫn mùi khác.
Với trà tim sen, trà lá sen, chỉ cần nói đó là thức uống quê của vùng sen Đồng Tháp hay Huế, pha như trà thảo mộc thông thường. Nếu người nhận lớn tuổi, đang dùng thuốc, một câu "bác hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên nhé" là lời quan tâm đúng mực.
Cuối cùng, nếu trà là món quà mang ra nước ngoài, hãy giữ nguyên bao bì có nhãn và kiểm quy định của nước đến về sản phẩm thực vật trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Trà ướp sen Tây Hồ có làm quanh năm không?
Việc ướp trà với gạo sen tươi gắn với mùa sen, thường vào mùa hè. Trà đã ướp xong có thể bán ra trong nhiều tháng sau đó nếu được bảo quản tốt. Muốn có trà mới, bạn nên hỏi người làm trà ngày ướp.
Trà tim sen và trà lá sen có giống nhau không?
Không. Trà tim sen làm từ mầm xanh trong hạt sen, còn trà lá sen làm từ lá sen thái sợi sấy khô. Hai loại khác nhau về vị và cách dùng; khi mua làm quà, hãy đọc kỹ tên trên bao bì.
Làm sao biết trà ướp sen thật hay tẩm hương?
Người mua thông thường khó phân biệt chắc chắn chỉ bằng ngửi. Cách hợp lý là mua ở nơi làm trà có tiếng tăm rõ ràng, hỏi thẳng cách ướp và chọn bao bì ghi rõ thành phần, thay vì mua theo giá rẻ hay hương quá nồng.
Trà ướp hoa nhài để được bao lâu?
Trà ướp hoa đóng gói kín, để nơi khô mát giữ được khá lâu, nhưng hương hoa nhạt dần theo thời gian, nhanh hơn sau khi mở gói. Làm quà, nên chọn trà mới và dặn người nhận dùng trong vài tháng.
Có nên tặng bông sen ướp trà cho người ở xa không?
Bông sen ướp trà hợp nhất khi người nhận ở gần và pha ngay trong một hai ngày. Đi xa, hoa dễ úng, mất hương và mất vẻ đẹp. Với người ở xa, trà ướp sen đã sấy khô trong gói kín là lựa chọn hợp lý hơn.
Trà sen có hợp với trẻ em không?
Trà sen là chè ướp hương nên có caffeine như chè thông thường. Trà là đồ uống của người lớn; nếu muốn cho trẻ dùng trà thảo mộc bất kỳ, gia đình nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi.