Trung thu là rằm tháng Tám âm lịch, thường rơi vào tháng 9, có năm sang đầu tháng 10 dương lịch, đúng giữa mùa thu. Quà quê đang độ lúc này là bưởi (Hà Tĩnh, các vùng bưởi phía Nam), hồng và na ở vùng đồi phía Bắc như Lạng Sơn, Thái Nguyên, cốm non ở Hà Nội, cùng bánh nướng, bánh dẻo nhà làm. Trong số đó, bưởi là món chịu đường xa nhất, cốm và na là món mong manh nhất. Một giỏ Trung thu từ quê nên lấy bưởi làm nền, thêm ít món mềm cho trẻ con.
Mùa trái lệch theo năm, theo giống và theo độ cao; bài dùng chữ "thường" vì vậy. Trước khi đặt, hãy hỏi người ở quê xem năm nay trái đã chín tới chưa. Năm nào rằm tháng Tám rơi sớm vào đầu tháng 9, hồng và na có khi chưa rộ; năm rằm muộn sang tháng 10 thì cốm đã qua độ ngon nhất.
Trái cây và món quê đang mùa quanh rằm tháng Tám
Danh sách sau gom những món hay có mặt trên mâm Trung thu và trong giỏ quà gửi đi, kèm độ chịu đường để bạn chọn món nền.
| Món | Vùng thường gặp (tỉnh mới) | Độ chịu đường | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bưởi Phúc Trạch | Hà Tĩnh | Tốt | Mùa thường rơi quanh Trung thu |
| Bưởi Năm Roi, bưởi da xanh | Vĩnh Long (Bến Tre cũ), Đồng Tháp, Cần Thơ (Hậu Giang cũ), Đồng Nai | Tốt | Có hàng nhiều tháng trong năm |
| Hồng giòn, hồng ngâm | Lạng Sơn, Thái Nguyên (Bắc Kạn cũ), Lâm Đồng | Trung bình | Hồng mềm dễ dập; hồng giòn đi tốt hơn |
| Na (mãng cầu ta) | Lạng Sơn (Chi Lăng), Thái Nguyên, Tây Ninh | Kém khi đã mềm | Hái già còn cứng, để chín ở nơi nhận |
| Cốm non | Hà Nội (làng Vòng và vùng ven) | Kém | Ăn trong một hai ngày; mùa cốm thường khoảng tháng 8 – tháng 10 |
| Hạt dẻ | Cao Bằng (Trùng Khánh) | Khá | Mùa thường tháng 9 – tháng 10 |
| Bánh nướng, bánh dẻo nhà làm | Mọi vùng | Ngắn | Ít chất bảo quản, ăn trong vài ngày |
Giỏ đi xa trên một ngày nên có bưởi và hạt dẻ làm phần chính; hồng giòn và na già làm phần phụ; cốm và bánh nhà làm chỉ đi khi quãng đường ngắn.
Bưởi: món nền của giỏ Trung thu
Vì sao bưởi đi xa tốt. Vỏ bưởi dày, có lớp cùi trắng xốp bảo vệ múi bên trong. Trái nguyên không dập để được nhiều ngày ở nhiệt độ phòng, chịu được xóc của chuyến xe dài mà không cần đá lạnh. Đó là lý do bưởi gần như luôn có mặt trong quà Trung thu từ quê.
Chọn trái nặng tay, vỏ mịn, cuống còn tươi. Trái nặng so với kích thước thường nhiều nước; vỏ mịn, tinh dầu nhiều khi miết tay là trái hái chưa lâu. Tránh trái có vết thâm mềm, vì đó là nơi bắt đầu thối.
Để nguyên cuống, không bọc kín. Bưởi xếp thùng giấy có lỗ, chèn giấy, không bọc ni lông. Mỗi lớp không nên quá cao để trái dưới khỏi bị đè.
Bưởi mới hái và bưởi để vài tuần khác nhau. Bưởi mới hái múi mọng, đôi khi còn hơi the; để một thời gian vỏ héo nhẹ, múi ráo và ngọt dịu hơn. Người ở quê thường biết giống bưởi nhà mình nên ăn sớm hay để; hãy chuyển lời dặn đó cùng thùng quà.
Bưởi tỉa cho trẻ con. Ở nhiều vùng phía Bắc, mâm cỗ trông trăng xưa có quả bưởi được tỉa, bóc thành hình con chó nhỏ với múi bưởi làm thân, hạt làm mắt. Gửi bưởi cho nhà có trẻ nhỏ, kèm lời chỉ cách tỉa, là món quà có cả trò chơi.
Hồng và na: ngon nhưng phải tính độ chín
Hồng có hai kiểu chính trong quà Trung thu: hồng giòn ăn ngay khi vỏ còn cứng, và hồng phải qua bước làm mềm hoặc khử chát (thường gọi hồng ngâm, hồng chín mềm). Hồng giòn chịu đường tốt hơn, nhưng vẫn cần chèn kỹ vì vỏ dễ trầy. Hồng chín mềm thì gần như chỉ hợp đi quãng ngắn, xếp một lớp, có khay đỡ từng trái.
Na là món mong manh nhất trong nhóm trái cây mùa thu. Khi đã mềm, các mắt na nứt ra, chỉ một cú đè là bẹp. Người gửi đi xa vì vậy chọn na già, mắt đã nở đều nhưng còn cứng, để người nhận tự để chín vài ngày. Không cho na vào thùng kín cùng nhiều trái chín khác, vì trái chín toả khí làm na chín nhanh, tới nơi có khi đã nẫu.
Cả hồng và na đều nên được gửi trong thùng riêng hoặc ngăn riêng, đặt phía trên cùng, ghi rõ "trái mềm, không đè". Thùng bưởi, thùng hạt dẻ nặng để dưới.
Nếu bạn ở xa và chỉ nhận được một lần, hãy ưu tiên để trẻ con trong nhà ăn hồng, na đúng đêm rằm, phần bưởi và hạt dẻ để dành ăn dần sau Trung thu.
Cốm: món quà của mùa thu Hà Nội, rất kén đường
Cốm non làm từ lúa nếp non, rang và giã cho dẹt, dẻo, thơm mùi lúa. Đây là món gắn chặt với mùa thu Hà Nội và cũng là món khó gửi nhất:
- Ăn trong một hai ngày: cốm tươi để lâu sẽ khô, cứng và mất mùi thơm; càng xa càng kém.
- Gói lá, không gói kín ni lông: cốm truyền thống gói lá sen hoặc lá ráy, buộc lạt; bọc kín ni lông làm cốm đọng hơi nước, mau chua.
- Không để ngăn mát lâu: lạnh làm cốm cứng. Một số gia đình chia cốm vào túi nhỏ, cấp đông để dành rồi rã đông tự nhiên khi dùng; vị không bằng cốm mới nhưng vẫn dùng nấu chè, làm chả cốm được.
- Cốm có màu xanh quá đậm, đều bất thường: nên hỏi người bán; cốm làm theo lối cũ thường xanh nhạt, có hạt đậm hạt nhạt.
- Gửi kèm hồng hoặc chuối: người Hà Nội hay ăn cốm cùng hồng đỏ hoặc chuối tiêu; gửi cùng nhau là món quà trọn vị.
Nếu người nhận ở phía Nam hay nước ngoài, thay vì gửi cốm tươi, hãy chọn cốm đã làm thành món để được lâu hơn, hoặc đợi dịp người nhà ra Hà Nội mùa thu mà ăn tại chỗ.
Hạt dẻ: món bền nhất cho người nhận ở rất xa
Hạt dẻ Trùng Khánh ở Cao Bằng thường vào mùa khoảng tháng 9, tháng 10, trùng dịp Trung thu. So với trái cây, hạt dẻ là món ít đòi hỏi nhất khi gửi: vỏ cứng, ít nước, không cần lạnh, chịu được vài ngày đường. Vì vậy với người nhận ở phía Nam, hạt dẻ thường là phần quà mùa thu tới nơi còn nguyên vẹn nhất.
Điều cần để ý là ẩm và sâu. Hạt dẻ tươi vẫn còn hơi ẩm trong nhân; đựng kín trong túi ni lông ở chỗ nóng dễ mốc, nảy mầm hoặc lên mùi. Đựng túi lưới hoặc túi giấy, để nơi thoáng, ăn trong vài tuần. Khi mua, loại bỏ hạt có lỗ nhỏ trên vỏ, vì đó thường là dấu sâu đục.
Hạt dẻ rang ngay ở quê thơm hơn nhưng nhanh mềm, mất giòn; gửi hạt sống để người nhận tự rang hoặc luộc khi cần là bền hơn. Kèm lời dặn khứa vỏ trước khi rang để hạt không nổ, nhất là khi trẻ con đứng gần bếp.
Bánh nướng, bánh dẻo nhà làm: ngon mà ngắn hạn
Nhiều nhà ở quê, nhiều tiệm bánh nhỏ ở thị trấn vẫn tự làm bánh nướng, bánh dẻo mỗi mùa Trung thu. Bánh nhà làm thường ít hoặc không dùng chất bảo quản, nhân thập cẩm có mỡ, lạp xưởng, mứt, nên hạn dùng ngắn hơn hẳn bánh hộp bán ở siêu thị. Đây không phải điểm yếu mà là đặc điểm: ăn sớm thì ngon, để lâu thì hỏng.
Bánh dẻo mau khô mặt và dễ mốc khi để nơi ẩm; bánh nướng nhân thịt, trứng muối cần tránh nóng. Khi gửi đi, xếp bánh trong hộp cứng, từng chiếc có túi riêng, đặt ở chỗ không bị đè. Người nhận nên ăn trong vài ngày, bánh nhân mặn thì ưu tiên ăn trước.
Nếu người ở quê muốn gửi bánh cho con cháu ở rất xa, nên hỏi người làm về hạn dùng cụ thể và chọn loại nhân chay, nhân đậu, ít mỡ, bền hơn nhân thập cẩm. Đừng cố gửi bánh nhà làm ra nước ngoài: đường xa, qua kiểm dịch, rủi ro hỏng và bị giữ lại đều cao.
Mâm trông trăng cho trẻ ở phố từ một thùng đồ quê
Với trẻ con lớn lên ở thành phố, mâm trông trăng có đồ từ quê ông bà là cách kể chuyện quê dễ nhất. Ví dụ giả định cho một mâm nhỏ:
| Phần mâm | Từ thùng quà quê | Bổ sung ở phố | Gợi ý cho trẻ |
|---|---|---|---|
| Trái cây | Một quả bưởi, vài trái hồng, vài trái na | Chuối, nho nếu muốn | Cho trẻ cùng tỉa bưởi, xếp trái |
| Bánh | Vài chiếc bánh nướng, bánh dẻo nhà làm | Không cần | Cắt nhỏ, chia đều cho các bé |
| Món mùa thu | Một gói cốm nhỏ (nếu kịp) | Hạt dẻ rang | Kể cốm làm từ lúa non thế nào |
| Đồ uống | Gói chè quê | Nước trái cây cho trẻ | Người lớn uống chè, trẻ uống nước trái cây |
Không cần mâm cầu kỳ. Một quả bưởi từ vườn ông bà, vài chiếc bánh bà làm, cộng câu chuyện kể kèm, với trẻ con đã là một Trung thu khác hẳn mâm mua sẵn.
Nếu ông bà ở quê có thể gọi video vào tối rằm, để trẻ khoe mâm, kể mình đã tỉa bưởi thế nào, món quà quê lúc đó mới trọn vòng: từ vườn nhà, qua chuyến xe, tới mâm của cháu ở phố.
Gửi lúc nào để kịp đêm rằm
Bưởi, hạt dẻ có thể gửi sớm, khoảng một tuần trước rằm, để tránh dịp sát lễ hàng đông. Hồng giòn, na già gửi trước rằm ba bốn ngày, để người nhận có thời gian cho na chín tới. Cốm và bánh nhà làm thì gửi sát nhất có thể, lý tưởng là một hai ngày trước đêm rằm, đi tuyến ngắn trong ngày.
Một mẹo đơn giản là tách làm hai chuyến: chuyến sớm cho món bền, chuyến muộn cho món mềm. Hai thùng nhỏ thường tới nơi đẹp hơn một thùng to ghép đủ thứ.
Trung thu rơi vào mùa mưa bão ở miền Trung và mùa mưa ở phía Nam. Hãy theo dõi thời tiết trên tuyến gửi, bọc ngoài thùng chống thấm, và chuẩn bị tinh thần hàng có thể trễ một hai ngày nếu có bão.
Với người nhận ở nước ngoài, Trung thu gần như không phải dịp để gửi trái cây tươi từ quê. Bưởi, hồng, na tươi thường thuộc nhóm hàng bị kiểm soát ở cửa khẩu nhiều nước; bánh nhà làm có nhân thịt, trứng cũng vậy. Hãy kiểm quy định hiện hành của nước đến trước khi tính, và cân nhắc một món khô thay thế.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 9 quà quê gì đang mùa?
Tháng 9 thường là mùa bưởi Phúc Trạch bắt đầu, hồng và na ở vùng đồi phía Bắc, cốm non ở Hà Nội, hạt dẻ Cao Bằng, cùng bưởi, cam ở các vùng phía Nam. Đúng dịp Trung thu nên giỏ quà tháng 9 thường gắn với mâm trông trăng.
Gửi bưởi đi xa có cần bọc ni lông không?
Không nên. Bưởi xếp thùng giấy có lỗ thoáng, chèn giấy giữa các trái là đủ. Bọc kín làm hơi ẩm đọng lại, dễ mốc ở cuống và chỗ vỏ trầy.
Bánh nướng nhà làm để được mấy ngày?
Tuỳ nhân và cách làm; bánh nhà làm ít chất bảo quản thường chỉ nên dùng trong vài ngày, nhân mặn có thịt, trứng muối ngắn hơn nhân đậu, nhân chay. Hỏi người làm hạn dùng cụ thể và để nơi thoáng mát.
Na gửi đi xa bị nẫu thì làm sao tránh?
Chọn na già nhưng còn cứng, mắt đã nở đều; xếp một lớp trong khay, không để chung với nhiều trái chín khác, đặt thùng ở trên cùng. Người nhận để na ở nhiệt độ phòng cho chín tự nhiên.
Cốm có gửi vào TP.HCM được không?
Được nếu đi máy bay và người nhận ăn ngay trong ngày, nhưng cốm mau khô, mất mùi. Cách khác là cấp đông túi nhỏ trước khi gửi, dùng nấu chè hoặc làm chả cốm thay vì ăn tươi.
Mâm Trung thu cho trẻ nên có đồ quê gì?
Bưởi để trẻ cùng tỉa, vài trái hồng hoặc na, bánh nướng bánh dẻo nhà làm cắt nhỏ, và một ít cốm hoặc hạt dẻ nếu có. Quan trọng là câu chuyện kể kèm về nơi những món đó được làm ra.