Tháng 11 và tháng 12 dương lịch, quà quê phía Bắc chuyển từ trái cây mọng nước sang những món chắc, bền, hợp mang đi: cam và quýt vùng đồi (Phú Thọ, Tuyên Quang, Thái Nguyên), bưởi Diễn ở Hà Nội, gạo và nếp vụ mùa mới gặt ở đồng bằng, cùng lạp sườn, thịt treo, miến dong làm trong mùa hanh khô ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang. Đây là mùa dễ gửi quà nhất trong năm vì trời lạnh, hàng ít hỏng, và cũng là lúc nên gửi trước khi đường sá vào cao điểm Tết.
Mốc mùa trong bài là mốc thường gặp, lệch theo năm và theo độ cao, độ rét của từng vùng. Trước khi đặt, hỏi người ở quê xem cam đã ngọt chưa, lúa đã gặt xong chưa, mẻ lạp sườn đầu tiên đã hong đủ ngày chưa.
Vì sao cuối năm là mùa của quà khô và quà chắc
Mùa đông miền Bắc có hai nét quyết định chuyện quà: trời lạnh và không khí hanh khô, nhất là những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên. Lạnh làm trái cây, thịt, cá chậm hỏng hơn nhiều so với mùa hè; khô hanh là điều kiện để người vùng cao hong khói thịt, phơi miến, sấy măng, phơi cá. Nhiều món quà quê nổi tiếng của phía Bắc vì vậy được làm vào đúng mấy tháng này, không phải ngẫu nhiên.
Ở đồng bằng, cuối tháng 10 sang tháng 11 thường là lúc gặt xong vụ mùa. Gạo mới, nếp mới vừa xay có mùi thơm rất riêng mà người ở phố hay nhắc. Ở vùng đồi trung du và miền núi, cam, quýt, bưởi bắt đầu ngọt khi trời trở lạnh và có chênh lệch nhiệt độ ngày đêm.
Kết quả là giỏ quà mùa đông có thể đi xa hơn, để lâu hơn, ít phải lo chuyện đá lạnh. Cái cần lo lại là chuyện khác: hàng nặng, hàng cồng kềnh, và lịch gửi bị dồn vào cuối năm khi ai cũng gửi.
Món quà mùa đông thường gặp theo tỉnh mới
Danh sách dưới không đầy đủ, chỉ gom các món hay được mang đi làm quà, kèm thời gian để được tương đối khi cất đúng cách.
| Món | Vùng (tỉnh mới, ghi tỉnh cũ) | Mùa thường gặp | Để được (tương đối) |
|---|---|---|---|
| Cam đường, cam sành | Phú Thọ (Cao Phong, Hoà Bình cũ), Tuyên Quang (Hàm Yên; Bắc Quang, Hà Giang cũ) | Khoảng tháng 10 tới Tết | Một đến vài tuần nơi thoáng mát |
| Quýt | Thái Nguyên (Bắc Kạn cũ), Lạng Sơn | Khoảng tháng 11 tới Tết | Ngắn hơn cam, vỏ mỏng dễ héo |
| Bưởi Diễn | Hà Nội | Thu hái khoảng tháng 11 – tháng 12, ăn tới Tết | Vài tuần tới hơn một tháng, vỏ héo dần |
| Gạo, nếp vụ mùa | Đồng bằng: Ninh Bình (Nam Định, Hà Nam cũ), Hưng Yên (Thái Bình cũ), Hải Phòng | Gặt khoảng cuối tháng 10 – tháng 11 | Nhiều tháng nếu kín, khô |
| Lạp sườn, thịt treo | Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang | Làm nhiều khi trời hanh, cuối năm | Phụ thuộc cách làm; nên giữ lạnh |
| Miến dong | Cao Bằng, Thái Nguyên (Bắc Kạn cũ), Quảng Ninh (Bình Liêu) | Nhiều nơi làm vào mùa khô cuối năm | Lâu nếu khô và kín |
| Hạt dẻ | Cao Bằng (Trùng Khánh) | Khoảng tháng 9 – tháng 10, còn bán tới đầu đông | Vài tuần nếu để thoáng, tránh ẩm |
Nhìn bảng sẽ thấy giỏ mùa đông có thể kết hợp ba nhóm: trái cây vỏ dày, ngũ cốc khô, đồ thịt chế biến. Ba nhóm này ít khi làm hỏng nhau nếu được tách gói riêng.
Cam, quýt, bưởi: chọn và mang thế nào
Chọn trái nặng tay, vỏ còn tinh dầu. Cam, quýt tươi thường bóp nhẹ thấy vỏ căng, bấm vào có tinh dầu thơm. Trái nhẹ bỗng, vỏ nhăn nheo là đã hái lâu hoặc khô cùi. Người ở quê hái thẳng từ vườn thì nên hái lúc trời ráo, không hái sau mưa.
Để thoáng, đừng ủ kín. Cam để trong thùng carton có lỗ, lót giấy, xếp hai ba lớp là vừa. Bọc ni lông kín làm hơi ẩm đọng lại, trái mốc chân cuống. Nếu phải dùng túi, chọn túi lưới.
Bưởi Diễn để càng lâu vỏ càng héo, nhiều người lại thích. Bưởi hái cuối năm thường được treo hoặc để nơi thoáng; vỏ dần mỏng và vàng đậm, múi ráo nước, ngọt hơn. Vì vậy bưởi là món hợp gửi sớm, người nhận có thể để tới Tết bày rồi mới ăn.
Hàng nặng thì chia thùng nhỏ. Một thùng cam hai ba chục ký vừa khó bốc vác vừa dễ đè dập lớp dưới. Chia thành thùng vừa tay giúp hàng tới nơi đẹp hơn, người nhận cũng dễ chia cho nhiều nhà.
Đừng tin tuyệt đối chữ "cam vùng X" ngoài chợ phố. Cùng một giống có thể trồng ở nhiều nơi. Nếu bạn muốn đúng cam của một vùng, đường chắc nhất vẫn là nhờ người quen ở đó hái hoặc mua tại vườn.
Gạo mới, nếp mới: món quà nặng mà nhẹ lòng người nhận
Với nhiều nhà ở phố, bao gạo quê đầu vụ là món quà được chờ nhất. Gạo mới xay thơm, dẻo hơn gạo cũ, nấu bữa cơm đầu tiên là thấy khác. Nếp cái hoa vàng vụ mùa của đồng bằng Bắc Bộ thì được để dành đồ xôi, gói bánh chưng, làm rượu nếp dịp Tết.
Chuyện cần tính là khối lượng và độ ẩm. Gạo mới xay còn ẩm hơn gạo đã để, nên đóng bao kín ngay thì dễ hầm, sinh mọt hoặc mốc nếu cất nơi nóng. Người ở quê thường phơi lại thóc cho thật ráo trước khi xay, và chỉ xay lượng vừa gửi. Đóng vào túi dày, buộc chặt, bên ngoài thêm bao dứa để khỏi rách khi bốc xếp.
Người nhận ở chung cư nhỏ không có chỗ để một bao lớn. Thay vì gửi một bao vài chục ký, có nhà chia thành nhiều túi nhỏ năm bảy ký, mỗi lần gửi một ít. Gạo đến tay vẫn mới, cất cũng gọn.
Cuối cùng, đừng trộn gạo nếp và gạo tẻ trong cùng một bao "cho tiện". Hai loại cần nấu khác nhau; lẫn vào nhau là cả bao khó dùng.
Lạp sườn, thịt treo, miến: quà vùng cao mùa hanh
Đồ hong khói và đồ phơi khô của vùng cao là nhóm quà đặc trưng nhất của mùa đông, cũng là nhóm cần cẩn thận nhất về nguồn gốc:
- Hỏi ai làm, làm từ thịt gì: lạp sườn, thịt treo ngon nhất khi làm từ thịt lợn nuôi trong vùng và hong trên gác bếp đủ ngày. Hàng bày ở các điểm du lịch đôi khi làm nhanh bằng lò sấy, không xấu nhưng khác vị.
- Không mua "thịt rừng" làm quà: thịt các loài hoang dã vừa có thể vi phạm quy định bảo vệ động vật, vừa không rõ nguồn và an toàn thực phẩm.
- Giữ lạnh khi về xuôi: đồ hong khói làm thủ công không phải lúc nào cũng khô kiệt; về tới nhà nên chia túi, cất ngăn mát hoặc ngăn đông.
- Miến dong chọn sợi khô, giòn: miến còn dẻo, dính là chưa khô hẳn, dễ mốc khi cất lâu.
- Mùi khói cần bọc riêng: đồ hong khói đi chung thùng với gạo, bánh sẽ nhiễm mùi; bọc kín hai lớp, để thùng riêng.
Đồ vùng cao còn có măng khô, mộc nhĩ, nấm hương rừng, mật ong. Với mật ong và nấm rừng, hãy mua ở nơi có người làm rõ ràng, và không nghe theo những lời quảng cáo về tác dụng chữa bệnh.
Ghép giỏ mùa đông theo người nhận
Một giỏ quà mùa đông vừa khéo thường có một món tươi, một món khô, một món "để dành tới Tết". Ví dụ giả định cho vài kiểu người nhận:
| Người nhận | Món tươi | Món khô, chế biến | Món để dành |
|---|---|---|---|
| Ông bà đã về ở với con trên phố | Cam, quýt vườn nhà | Gạo mới túi nhỏ | Nếp cái để gói bánh |
| Gia đình trẻ có con nhỏ | Cam ngọt ít hạt | Miến dong, gạo mới | Bưởi để bày Tết |
| Người ở trọ, ít nấu | Quýt (ăn nhanh, dễ bóc) | Lạp sườn chia túi nhỏ | Hạt dẻ |
| Đồng nghiệp ở công ty | Cam chia túi nhỏ | Không cần | Không cần |
Đồ thịt chế biến nên gửi cho nhà có tủ lạnh và hay nấu. Người ở trọ, sinh viên thì ưu tiên món ăn ngay hoặc để được ở nhiệt độ phòng.
Với người nhận là đồng nghiệp hay hàng xóm, quà quê đẹp nhất là thứ dễ chia và không bắt họ phải nấu: vài trái cam, một túi quýt. Gạo, nếp, lạp sườn là quà cho người trong nhà, những người biết bạn từ quê lên và sẽ nấu món đó theo cách nhà bạn quen.
Gửi trước cao điểm cuối năm
Từ khoảng giữa tháng Chạp âm lịch, đường sá, bến xe, dịch vụ chuyển phát đều vào cao điểm Tết. Hàng gửi chậm hơn, dễ thất lạc hơn, đồ tươi nằm ở kho lâu hơn. Vì vậy quà mùa đông nên gửi sớm, trong tháng 11 và đầu tháng 12 dương lịch, khi cam đã ngọt, gạo đã xay mà đường còn thoáng.
Gửi sớm còn có lợi cho người nhận: họ có thời gian dùng dần, chia cho người quen, thay vì nhận dồn mọi thứ vào mấy ngày giáp Tết. Với món có thể để lâu như bưởi, nếp, miến, người nhận chỉ việc cất tới Tết.
Những món chỉ nên có trong mấy ngày Tết như bánh chưng, giò lụa, dưa hành thì tính riêng, theo lịch đặt Tết, không ghép vào chuyến quà mùa đông.
Một lưu ý nữa là những đợt rét đậm, rét hại ở vùng núi. Có năm đường lên vùng cao bị băng giá, sương muối vài ngày, xe đi chậm hoặc tạm ngừng ở một số cung. Nếu quà đi từ vùng cao về xuôi, hãy theo dõi dự báo và nhờ người ở quê chọn ngày gửi khi trời đã ổn.
Gửi quà mùa đông vào phía Nam: lạnh ở quê, nóng nơi nhận
Nhiều người quê phía Bắc đang sống ở TP.HCM, Đồng Nai, Cần Thơ. Quà mùa đông gửi vào đó đi từ chỗ lạnh sang chỗ nóng, và điều này làm đổi cách đóng gói. Cam, bưởi, gạo, miến vẫn đi tốt; nhưng lạp sườn, thịt treo, đồ hong khói làm thủ công thì từ chỗ để ngoài được ở quê thành món phải giữ lạnh ngay khi tới.
Đường bộ Bắc – Nam dài, hàng thường mất hơn một ngày, đi qua nhiều kho trung chuyển. Đồ thịt chế biến nên được cấp đông trước, gói kín, xếp giữa thùng xốp có đá gel; nếu đi máy bay thì ngắn hơn nhưng vẫn nên có túi giữ nhiệt. Cam, bưởi nên đi thùng riêng, thoáng, đừng nhốt chung với thùng đá.
Người nhận ở phía Nam cũng nên biết rằng cam, quýt để ngoài trời nóng sẽ héo và mất nước nhanh hơn ở Bắc. Ăn trước những trái mềm, để phần còn lại ở ngăn mát. Bưởi thì ít lo hơn, vẫn có thể bày tới Tết nếu để nơi thoáng, tránh nắng chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 11 quà quê phía Bắc có gì?
Thường là cam, quýt vùng đồi đầu vụ, bưởi Diễn bắt đầu thu hái, gạo và nếp vụ mùa mới gặt, hạt dẻ cuối mùa, cùng lạp sườn, miến dong ở vùng cao. Mùa lệch theo năm và theo vùng.
Cam Cao Phong bây giờ thuộc tỉnh nào?
Cao Phong trước thuộc tỉnh Hoà Bình. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Hoà Bình được hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ mới, nên vùng cam này nay thuộc Phú Thọ. Tên xã cụ thể có thể đã đổi sau sắp xếp, nên tra lại khi cần địa chỉ.
Bưởi Diễn để được bao lâu?
Bưởi để nơi thoáng mát thường giữ được vài tuần, có trái để lâu hơn một tháng; vỏ héo dần, múi ráo nước. Trái dập, nứt hoặc có vết mốc thì nên ăn trước, không để chung với trái lành.
Gửi gạo mới cho con ở thành phố cần chú ý gì?
Phơi thóc thật ráo trước khi xay, chỉ xay lượng vừa gửi, đóng túi dày buộc kín rồi thêm bao ngoài. Người nhận nên cất nơi khô, thoáng, dùng dần; chia túi nhỏ nếu nhà chật.
Lạp sườn vùng cao mang về có cần để tủ lạnh không?
Nên để. Lạp sườn làm thủ công không phải lúc nào cũng khô hoàn toàn, để ngoài lâu trong nhà ấm dễ chảy mỡ, mốc. Chia túi nhỏ, cất ngăn mát dùng dần hoặc ngăn đông nếu để lâu.
Có nên đợi sát Tết mới gửi quà mùa đông không?
Không nên với những món để được lâu như cam, bưởi, gạo, miến. Gửi trong tháng 11 hoặc đầu tháng 12 tránh được cao điểm, hàng tới nơi tốt hơn và người nhận có thời gian dùng dần.