Mua quà quê vừa đủ là mua sao cho mỗi gia đình nhận ăn hết món tươi trong vài ngày, món khô trong vài tuần, và cất được trong tủ lạnh, tủ bếp của một căn nhà phố: tính theo số người trong nhà người nhận, số ngày món còn ngon, và chỗ cất của họ, chứ không theo cảm giác ở chợ quê. Thường thì một phần quà nhỏ, đủ vài bữa, được ăn hết và nhớ lâu hơn một túi to phải bỏ đi một nửa.
Người về quê hay mua quá tay. Đứng giữa chợ quê, cái gì cũng ngon, cũng rẻ hơn ở phố, lại thêm người ở nhà dúi thêm. Về tới nơi, tủ lạnh căn hộ chật kín, người nhận là gia đình hai người đi làm cả ngày, món tươi hỏng dần trong ngăn mát. Bài này đưa ra một cách tính đơn giản để quà quê đến tay người nhận ở mức họ dùng hết được.
Vì sao quà quê hay bị mua quá tay
Lý do đầu tiên là tình cảm. Mua quà quê là mang một phần quê về cho người mình thương, nên ai cũng sợ thiếu, sợ người nhận chê ít. Thêm một cân, thêm một hũ cho chắc là phản xạ rất tự nhiên.
Lý do thứ hai là cảm giác về giá. Món ở quê thường rẻ hơn hẳn khi bán ở phố, nên người mua thấy mua nhiều là lời. Nhưng lời chỉ khi món được ăn; món bỏ đi thì không còn lời gì.
Lý do thứ ba là hình dung sai về người nhận. Người ở quê quen nhà đông người, bữa cơm nhiều món, có chạn, có chum, có góc bếp mát để cất. Người nhận ở phố có khi là cặp vợ chồng trẻ ăn ngoài nhiều, tủ lạnh nhỏ, bếp chật. Một cây giò hai cân với nhà năm người ở quê là vừa, với nhà hai người ở phố là phải ăn cả tuần.
Lý do cuối cùng là người ở quê dúi thêm. Bố mẹ, cô dì gửi thêm phần của họ, nhiều khi bằng cả phần bạn đã mua. Không tính trước phần này thì tổng quà luôn vượt xa dự định. Nhiều người kinh nghiệm chỉ mua khoảng một nửa số mình định, vì biết chắc phần còn lại sẽ do người nhà góp vào.
Biết các lý do này, bạn có thể chủ động giảm từ đầu thay vì để tới lúc về phố mới loay hoay chia lại. Một câu tự hỏi ngắn trước mỗi lần trả tiền ở chợ quê, món này cho ai và họ ăn khi nào, đủ để bớt được khá nhiều món mua theo đà.
Tính số lượng trong ba bước
Cách tính dưới đây không cần con số chính xác, chỉ cần trả lời được ba câu hỏi cho mỗi người nhận.
- Nhà người nhận có mấy người và ăn ở nhà bao nhiêu bữa. Gia đình đông người ăn cơm nhà mỗi ngày dùng được nhiều hơn hẳn gia đình hai người đi làm, ăn trưa ở cơ quan. Người sống một mình thì chỉ cần một phần nhỏ của mỗi món.
- Món ấy ngon trong bao lâu. Món tươi và món làm trong ngày chỉ ngon vài hôm; món lên men có độ chín thay đổi; món khô, đóng gói kín giữ được lâu hơn. Số lượng món tươi không nên vượt quá lượng nhà ấy ăn hết trong khoảng ngon nhất.
- Nhà người nhận có chỗ cất không. Tủ lạnh căn hộ thường nhỏ, ngăn đá ít chỗ. Món cần lạnh nhiều thì chia nhỏ, món khô thì cần chỗ khô ráo, không ẩm. Hỏi khéo người nhận trước, hoặc hình dung theo nhà của họ mà bạn đã từng đến.
Sau ba câu này, mỗi món sẽ có một mức "vừa" riêng cho từng người nhận. Cộng lại là ra tổng cần mua, rồi trừ đi phần người ở quê có thể gửi thêm.
Ví dụ giả định: chia một giỏ quà cho bốn nơi nhận
Ví dụ giả định dưới đây cho một người về quê ở Hưng Yên mang quà lên Hà Nội. Lượng được mô tả theo phần, không theo cân, vì mỗi món có đơn vị bán khác nhau.
| Người nhận | Nhà có | Món và lượng hợp | Lý do |
|---|---|---|---|
| Nhà mình | Bốn người, ăn tối ở nhà | Một phần giò vừa, một phần nhãn, một túi bánh cáy, một hũ tương | Ăn hết giò trong vài hôm, bánh và tương dùng dần |
| Nhà chị gái | Ba người, có trẻ nhỏ | Một phần giò nhỏ, một phần nhãn, một túi bánh cáy | Trẻ nhỏ ăn ít, không cần tương |
| Bạn thân sống một mình | Một người, ít nấu | Một túi bánh cáy, một phần nhãn nhỏ | Không nấu thì giò, tương dễ bỏ phí |
| Đồng nghiệp ở cơ quan | Cả phòng, ăn tại chỗ | Vài túi bánh cáy, một phần nhãn chia ra đĩa | Ăn ngay trong giờ nghỉ, không cần mang về |
Nhìn vào bảng, món tươi như giò, nhãn được chia theo người ăn cơm nhà; món khô như bánh cáy đi được nhiều nơi; món như tương chỉ dành cho nhà có nấu ăn. Cách chia này áp được cho mọi vùng, chỉ thay tên món.
Quy tắc theo loại món
Món tươi: đủ cho vài bữa, không hơn. Rau, trái, cá, giò chả chỉ nên mua đủ cho nhà người nhận ăn trong vài hôm đầu. Thừa thì cấp đông, mà cấp đông làm nhiều món mất vị quê.
Món lên men: ít thôi. Mắm, nem, tương, dưa có vị đậm, không phải ai cũng ăn nhiều, và mỗi lần dùng một ít. Một hũ nhỏ thường đủ cho nhiều tuần.
Gia vị và trà: nhỏ mà lâu. Gia vị núi, trà, tiêu dùng mỗi lần một nhúm. Một túi nhỏ dùng được rất lâu; túi to dễ mất mùi trước khi dùng hết.
Đồ khô: nhiều hơn được nhưng có giới hạn. Gạo, đậu, miến, bánh tráng để được lâu hơn, nên có thể mang nhiều hơn. Vẫn cần chỗ khô ráo; nhà ẩm thì đồ khô cũng mốc.
Bánh và đồ ngọt: theo số trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi thường dùng đồ ngọt nhiều hơn, nhưng cũng là người cần ăn ít đường. Mua vừa, đừng chất cả túi.
Giới hạn của hành lý và sức mang
Ngoài người nhận, còn một giới hạn thật hơn cả: bạn mang được bao nhiêu. Đi xe khách, chỗ để hàng dưới gầm có hạn và nhà xe có thể tính thêm khi hàng nhiều. Đi máy bay, mỗi vé có mức hành lý riêng, vượt là phải trả thêm, và nhiều món quà quê vừa nặng vừa có quy định riêng. Đi xe máy thì chỉ chở được vài túi buộc chắc.
Hãy tính từ chặng khó nhất: đoạn bạn phải tự xách, từ bến xe về nhà, từ sân bay lên tầng căn hộ. Quà quê nặng nhất thường là trái cây cả buồng, chai nước mắm, bao gạo. Những món ấy nên chọn lượng vừa hoặc gửi riêng theo tuyến xe thay vì tự mang.
Với người lớn tuổi đi một mình, giới hạn còn thấp hơn. Bố mẹ lên thăm con mang theo cả thùng quà là cảnh rất quen, nhưng cũng là lúc dễ ngã, dễ đau lưng nhất. Nếu bố mẹ định mang quà lên, bàn trước phần nào gửi xe, phần nào mang tay.
Một cách kiểm nhanh trước khi đi: tự xách thử toàn bộ hành lý đi hết một vòng sân. Thấy nặng là đã quá tay.
Cũng đừng quên phần hành lý không phải quà: quần áo, đồ dùng của chính bạn, đồ của trẻ nhỏ nếu đi cùng con. Nhiều người xếp quà trước, tới lúc nhét đồ cá nhân mới thấy không còn chỗ, đành buộc thêm túi lỉnh kỉnh hoặc bỏ lại chính món quà đã mất công mua.
Khi người ở quê dúi thêm quà
Từ chối quà của bố mẹ, ông bà là chuyện khó, mà nhận hết thì quá tải. Vài cách nhận cho khéo:
- Nhận một phần tượng trưng của mỗi món, xin để phần còn lại ở nhà cho bố mẹ ăn, lần sau về sẽ mang.
- Nói rõ hoàn cảnh nhà mình ở phố: tủ lạnh nhỏ, ít nấu, để bố mẹ hiểu mà không thấy bị chê.
- Đề nghị gửi sau theo xe vào một dịp khác, khi bạn đã ăn hết phần mang theo.
- Nếu đã nhận nhiều, chia lại ngay ở quê cho họ hàng, hàng xóm mà bố mẹ quý, trước khi lên đường.
- Về tới phố, chia phần dư cho hàng xóm, đồng nghiệp ngay trong ngày đầu, khi món còn ngon.
Điều quan trọng là để người ở quê thấy món quà của họ được dùng, chứ không phải nằm trong tủ rồi bỏ đi. Kể lại món ấy đã đến tay ai, ai khen gì, là cách cảm ơn trọn vẹn nhất.
Chia phần ngay ở quê trước khi lên đường
Chia quà thành từng phần cho từng người nhận ngay khi còn ở quê, thay vì mang cả khối lên phố rồi mới chia, giúp bạn thấy rõ mình đã mua thừa hay thiếu và đỡ việc khi về tới nơi.
- Trải hết quà ra một chỗ, xếp theo món: tươi, lên men, khô, ngọt.
- Viết danh sách người nhận, bên cạnh mỗi người ghi số người trong nhà và họ có nấu ăn hay không.
- Chia từng món theo danh sách, mỗi người nhận một túi riêng, ghi tên ngoài túi.
- Nhìn lại phần còn dư: món tươi dư thì để lại ở quê hoặc biếu hàng xóm ngay; món khô dư thì giữ làm quà dự phòng.
- Ghi lên mỗi túi món nào cần ăn trước, món nào cất lạnh, để người nhận không phải hỏi lại.
Chia sẵn ở quê còn giúp xếp hành lý gọn: túi của người nhận ở gần bến xe để trên cùng, túi của nhà mình để dưới. Về tới nơi, bạn trao quà ngay trong một hai ngày đầu, khi món tươi còn ngon nhất.
Mua thiếu một chút còn hơn mua thừa
Một phần quà quê vừa đủ để người nhận ăn với cảm giác còn thèm thì họ sẽ nhớ và nhắc lại. Một túi quá to, ăn mãi không hết, cuối cùng phải bỏ, thì người nhận vừa tiếc vừa áy náy, có khi lần sau còn ngại nhận.
Mua vừa cũng là tôn trọng công làm của người ở quê. Một mẻ bánh, một vò mắm tốn nhiều công sức; để hỏng trong tủ lạnh là phí cả phần công ấy.
Nếu sợ thiếu, hãy mua thêm món khô, món để lâu thay vì món tươi. Thiếu món tươi thì người nhận vẫn có món khác; thừa món tươi thì hầu như chỉ có một đường là bỏ đi.
Cuối cùng, ghi lại sau mỗi chuyến: món nào được ăn hết nhanh, món nào còn dư. Sau hai ba lần về quê, bạn sẽ có con số "vừa" của riêng gia đình mình mà không bảng tính nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Quà quê cho gia đình hai người ở phố nên mua bao nhiêu?
Mỗi món tươi một phần nhỏ đủ vài bữa, món lên men một hũ nhỏ, món khô một túi vừa. Hai người đi làm cả ngày thường ăn ở nhà ít hơn bạn nghĩ, nên ít một chút thường vừa hơn.
Mua quà quê cho cả phòng làm việc thì chọn món gì cho vừa?
Chọn món ăn ngay được tại chỗ, chia nhỏ dễ như bánh khô, kẹo, trái cây không cần gọt cầu kỳ. Tránh món phải nấu, món có mùi mạnh. Tính theo số người, mỗi người vài miếng là đủ.
Bố mẹ gửi quá nhiều quà quê thì từ chối thế nào cho khéo?
Nhận một phần mỗi món, nói rõ tủ lạnh nhỏ, nhà ít người, xin để phần còn lại cho bố mẹ ăn hoặc gửi sau. Kể lại việc quà đã được dùng thế nào để bố mẹ yên lòng.
Quà quê mang về ăn không hết thì nên làm gì?
Chia sớm cho hàng xóm, đồng nghiệp khi món còn ngon. Món khô cất nơi khô ráo, món tươi chia túi nhỏ cấp đông nếu chịu được. Ghi lại để lần sau mua ít hơn.
Có nên mang thêm quà dự phòng cho người gặp bất ngờ không?
Có thể, nhưng chọn món khô, đóng gói nhỏ, để lâu được như bánh, trà, kẹo. Món dự phòng mà là món tươi thì gần như chắc chắn phải bỏ nếu không gặp ai.