Ở chợ phiên vùng cao, quà nên mua là những thứ đồng bào làm ra hoặc trồng được và mang xuống chợ: gạo nếp nương, ngô, đậu, gia vị núi như thảo quả, hạt dổi, mắc khén, măng khô, mộc nhĩ, rau củ theo mùa, vải và đồ khô nhà làm. Nên để lại thịt thú rừng, cây thuốc hái trong rừng, lan rừng và mọi thứ được rao là "của rừng hiếm", vì khó biết nguồn gốc, có thể thuộc diện cấm mua bán và việc mua làm quà góp phần làm rừng nghèo đi.
Chợ phiên là chợ họp theo lịch, mỗi chợ một ngày nhất định trong tuần, nhiều nơi họp vào cuối tuần. Người ở các bản xa đi bộ, đi xe máy từ khuya để kịp phiên, mang theo thứ nhà mình có. Với người mua quà, đây là nơi có những món ít khi xuống tới chợ xuôi, nhưng cũng là nơi dễ mua nhầm vì quầy du lịch bán xen với người bản.
Bài này áp cho chợ phiên ở trung du và miền núi phía Bắc, nay thuộc các tỉnh như Lào Cai, Tuyên Quang, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Phú Thọ, và cả chợ của đồng bào ở Tây Nguyên. Lịch phiên từng chợ có thể thay đổi, nên hỏi lại người địa phương trước chuyến đi.
Chợ phiên vùng cao khác chợ quê dưới xuôi ở chỗ nào
Chợ quê đồng bằng họp hằng ngày, ngày phiên chỉ đông hơn. Chợ phiên vùng cao thì gần như chỉ sống vào ngày phiên: hôm ấy bãi chợ kín người, hôm khác vắng hoặc chỉ còn vài quầy tạp hoá. Lỡ phiên nghĩa là lỡ cả tuần, nên với người mua quà, lịch chuyến đi phải tính theo lịch chợ chứ không ngược lại.
Chợ phiên còn là nơi gặp gỡ. Người các bản ăn sáng, uống rượu, mua sắm, gặp bà con, nhiều người ra chợ không chỉ để bán. Hàng bày ra không nhiều mỗi người, thường là một gùi ngô, mấy bó rau, vài túi gia vị, ít gạo nếp. Đó là hàng nhà làm, mùa nào thức nấy, có khi chỉ có dăm phiên trong năm.
Bên cạnh người bản, các chợ phiên nổi tiếng nay có thêm quầy bán cho khách du lịch, bày đủ thứ đóng túi sẵn, có khi lấy từ nơi khác về. Không phải quầy nào cũng tệ, nhưng nếu muốn mang về món đúng của vùng, nên mua của người bán nhỏ trước.
Một khác biệt nữa là nhịp chợ. Chợ phiên thường đông từ sáng sớm tới gần trưa, sau đó người bản lần lượt về bản vì đường xa. Đến chợ khi đã quá trưa là còn rất ít hàng của người làm ra.
Những món nên mua làm quà ở chợ phiên
Danh sách dưới đây là những nhóm quà bền đường, mang về xuôi được, và thường là hàng do chính người bán làm ra. Món cụ thể tuỳ từng vùng và từng mùa.
- Gạo nếp nương, ngô, đậu: thường bán theo bơ, theo túi, hạt không đều như gạo máy. Nếp mới sau mùa gặt thơm hơn hẳn nếp cũ, hỏi người bán thu từ bao giờ.
- Gia vị núi: thảo quả khô, hạt dổi, mắc khén, quế, hồi. Gọn, nhẹ, giữ được lâu nếu khô và đóng kín, rất hợp mang đi xa và mang ra nước ngoài nếu nơi đến cho phép.
- Măng khô, mộc nhĩ, nấm khô: chọn loại khô đều, không mùi lạ, không ẩm. Nấm khô nên hỏi là nấm trồng hay hái, và chỉ mua loại người bán biết rõ tên.
- Rau củ theo mùa: su su, bắp cải, cải mèo, khoai, củ dong… hợp nếu đi xe về ngay trong ngày.
- Đồ nhà làm: bánh làm từ nếp, ngô; chẩm chéo, ớt, muối chấm của vùng; lạp sườn, thịt gác bếp nhà gác. Những món này nên hỏi kỹ ai làm, làm hôm nào.
- Chè, mật ong của hộ nuôi: hợp làm quà, nhưng nên hỏi rõ nguồn và không mua theo lời rao chữa bệnh. Chè có bài riêng trong mục trà và rượu quê.
Táo mèo, mận, lê, hồng theo mùa cũng là quà hay, nhưng dễ dập; mua lúc gần đi và xếp một lớp.
Những món nên để lại, và vì sao
Thịt thú rừng và các bộ phận động vật hoang dã. Sóc, chim rừng, nhím, mật, xương, sừng được rao ở một số chợ là thứ không nên mua. Nhiều loài thuộc diện bảo vệ, việc mua bán có thể vi phạm pháp luật, và thịt không qua kiểm dịch còn có nguy cơ mang mầm bệnh. Quà quê không cần những thứ này để có ý nghĩa.
Cây thuốc hái trong rừng, sâm rừng, củ "quý hiếm". Rễ, củ, thân cây được rao là "mọc tự nhiên trên núi" thường không ai kiểm được là loài gì, hái ở đâu. Một số loài đang bị khai thác cạn kiệt. Mua làm quà mà người nhận dùng theo lời rao thì còn có rủi ro sức khoẻ.
Lan rừng và cây cảnh đào từ rừng. Cây đào từ rừng thường chết khi về xuôi, lại lấy mất thứ của rừng. Nếu thích cây, mua cây ươm ở vườn có địa chỉ.
Rượu không rõ người nấu và rượu ngâm động vật. Rượu ngô, rượu men lá là nét văn hoá của vùng cao, nhưng rượu bán rời không rõ người nấu có nguy cơ lẫn methanol. Rượu ngâm động vật hoang dã thì không mua. Nếu muốn có một chai làm quà, mua của nhà nấu quen hoặc cơ sở có nhãn.
Thịt gác bếp không rõ ai gác. Thịt gác bếp bày sẵn trong túi ở quầy du lịch nhiều khi không phải gác trên bếp nhà sàn mà làm theo cách khác cho nhanh. Không cần phân biệt từng mẫu, chỉ cần mua của nhà mình biết hoặc người bán nói rõ được nhà làm, mua lượng nhỏ.
Đi một phiên chợ để mua quà: trình tự trong buổi sáng
Một phiên chợ vùng cao thường rộng, đông, ồn, có cả khu bán gia súc, khu ăn uống, khu vải vóc. Đi có thứ tự giúp bạn mua đúng mà vẫn có thời gian ngắm chợ.
- Hỏi lịch phiên ở nơi nghỉ từ hôm trước, hỏi luôn chợ đông nhất vào khoảng giờ nào và đi đường nào đỡ tắc.
- Đến sớm, ăn sáng ở khu hàng ăn của chợ, xem người địa phương mua gì, mua ở đâu.
- Đi một vòng khu người bản bán nông sản, gia vị, đồ khô; ghi nhớ người bán có món mình cần.
- Mua đồ khô, gạo, gia vị trước; xin buộc chặt hoặc đổ vào túi mang theo.
- Mua đồ nhà làm như bánh, chẩm chéo, thịt gác bếp sau khi đã hỏi kỹ người làm.
- Rau củ, trái cây mua cuối cùng, trước khi rời chợ.
- Trước khi về, đếm lại món, xếp đồ khô xuống dưới, đồ dễ dập lên trên, gói riêng món có mùi mạnh như mắc khén, hạt dổi.
Nếu đi theo đoàn có giờ hẹn, chia trước người nào mua món gì để không phải chạy khắp chợ trong ít phút cuối.
Mua bán cho phải phép với người bán đồng bào
Nhiều người bán ở chợ phiên là người lớn tuổi, nói tiếng phổ thông không nhiều. Hỏi chậm, chỉ vào món, dùng ngón tay ra số lượng, đưa tiền rõ ràng là đủ để mua bán. Không nên nói to hay tỏ ra sốt ruột khi người bán lúng túng tính tiền.
Trả giá ở chợ phiên nên nhẹ nhàng. Với người bán vài túi gia vị nhà làm, chênh lệch nhỏ với bạn có thể là cả buổi công của họ. Nếu thấy giá hợp lý thì mua, thấy cao thì cảm ơn rồi đi sang người khác, không cần cò kè lâu.
Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ nhỏ. Nhiều người không muốn bị chụp, và chụp cận mặt người khác khi họ đang mua bán là không lịch sự. Chụp hàng hoá, khung cảnh chợ thì ít khi gặp vấn đề, nhưng vẫn nên hỏi người đứng quầy.
Không mua hàng từ tay trẻ em bán rong trong giờ học nếu thấy rõ các em bị đưa đi bán thay vì đi học. Đây là chuyện tế nhị, nhưng mua vì thương lại có thể khiến cảnh ấy kéo dài.
Cuối cùng, mua của nhiều người bán nhỏ thay vì dồn hết vào một quầy lớn, vừa được món đa dạng hơn, vừa để tiền đến tay người làm ra.
Mang quà chợ phiên về xuôi: món nào giữ được và cất ra sao
Bảng dưới là cách cất trên đường cho từng nhóm quà. Thời gian giữ được phụ thuộc độ khô lúc mua, độ ẩm nơi cất và cách gói, nên chỉ ghi mức chung.
| Nhóm quà | Dạng nên mua | Cất trên đường | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gạo nếp, ngô, đậu | Hạt khô, không mốc, không mọt | Túi kín, để đáy hành lý | Về nhà đổ ra hộp kín, để nơi khô |
| Gia vị núi | Khô hẳn, mùi thơm rõ, không mùi ẩm | Hai lớp túi, tách khỏi món dễ ám mùi | Mang ra nước ngoài phải hỏi quy định nơi đến |
| Măng khô, mộc nhĩ, nấm khô | Khô đều, giòn, không đốm | Túi kín, không đè vật nặng | Người nhận cần biết cách ngâm, luộc kỹ trước khi nấu |
| Thịt gác bếp, lạp sườn | Mua lượng nhỏ, của nhà làm biết rõ | Túi kín, nơi mát; đường xa nên để lạnh | Về nhà cất ngăn mát hoặc ngăn đá |
| Rau củ, trái cây | Còn tươi, chưa chín hẳn | Thùng thoáng, một lớp, tránh nắng | Chỉ mua khi về ngay trong một hai ngày |
Món mua ở chợ phiên thường không có nhãn. Viết tay một mẩu giấy ghi tên món, nơi mua, ngày mua dán ngoài túi, người nhận sẽ biết dùng sao và bạn biết lần sau mua lại ở đâu.
Không kịp phiên thì mua ở đâu cho gần chợ phiên nhất
Lịch chuyến đi không phải lúc nào cũng trùng ngày phiên. Khi ấy vẫn còn vài cách để có quà gần với hàng chợ phiên.
Chợ trung tâm của xã, phường gần đó thường họp hằng ngày, có người bán gom hàng của các bản. Hàng ít đa dạng hơn ngày phiên nhưng vẫn là hàng của vùng. Hỏi người bán món nào là của nhà làm, món nào nhập về.
Nơi nghỉ như homestay trong bản thường biết nhà nào có gạo nếp, gia vị, đồ gác bếp để bán. Nhờ chủ nhà hỏi giúp, mua thẳng của người làm, có khi còn được xem nơi cất, nơi gác bếp.
Hợp tác xã và điểm bán sản phẩm địa phương ở trung tâm xã, phường có hàng đóng gói, có nhãn. Đây là nơi hợp để mua gia vị, chè, mật ong mang đi máy bay hay ra nước ngoài, vì có nhãn và đóng kín.
Cách cuối là hẹn mua sau: xin cách liên lạc của một người bán quen ở chợ, nhờ gửi theo xe về xuôi vào dịp khác. Nên hỏi trước họ có nhận gửi không và cách trả tiền, đừng chuyển trước số tiền lớn cho người mới quen.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên vùng cao họp vào ngày nào?
Mỗi chợ một lịch riêng, nhiều chợ họp vào một ngày cố định trong tuần, một số chợ nổi tiếng họp vào Chủ nhật. Lịch có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi nơi nghỉ hoặc người địa phương trước một hai hôm.
Mua gia vị như mắc khén, hạt dổi ở chợ phiên mang ra nước ngoài được không?
Tuỳ quy định kiểm dịch của nước đến. Nhiều nước giữ hạt, hạt giống, thực vật chưa qua chế biến. Nên mua loại đóng gói có nhãn, khai báo khi nhập cảnh và kiểm trang của cơ quan nước đến trước khi đi.
Thịt trâu gác bếp ở chợ phiên có nên mua làm quà không?
Có thể mua nếu biết rõ nhà làm và mua lượng nhỏ. Hàng đóng túi sẵn ở quầy du lịch khó biết làm theo cách nào. Trên đường về nên giữ mát, về tới nơi cất tủ lạnh.
Người bán không nói được tiếng phổ thông thì hỏi giá thế nào?
Chỉ vào món, giơ ngón tay ra số lượng, người bán thường đưa ngón tay hoặc tờ tiền để báo giá. Nhờ người đứng gần có thể phiên giúp. Kiên nhẫn và đưa tiền rõ ràng là đủ.
Có nên mua cây thuốc ở chợ phiên làm quà cho người lớn tuổi không?
Không nên. Cây thuốc bán rời ở chợ thường không rõ loài, không rõ nơi hái, và người lớn tuổi dùng theo lời rao có thể gặp rủi ro, nhất là khi đang uống thuốc khác. Chọn quà ăn uống thường ngày thì an toàn hơn.
Đi chợ phiên mua quà nên mang theo gì?
Tiền lẻ, vài túi vải và túi kín cho gia vị, một túi giữ lạnh nhỏ nếu định mua đồ gác bếp, áo ấm cho buổi sớm và giày đi được đường dốc, đất ướt.