Gửi quà quê từ Nghệ An, Hà Tĩnh vào TP.HCM thường đi bằng một trong ba đường: gửi theo xe khách tuyến dài chạy thẳng vào Nam, gửi chuyển phát đường bộ hoặc đường bay, và gửi hàng theo tàu hoả. Đồ khô, đồ mắm, kẹo bánh chịu được cả ba đường. Chè xanh tươi, rau, thịt cá thì chỉ nên đi đường nhanh nhất và phải có đá lạnh, còn món nào cần tới nơi trong ngày thì gần như chỉ còn đường bay.
Tuyến Nghệ Tĩnh vào Nam là một trong những tuyến gửi đồ quê đông nhất cả nước, vì con em hai tỉnh làm việc rất nhiều ở TP.HCM, trong đó có cả vùng Bình Dương cũ, nay đã thuộc TP.HCM, và ở Đồng Nai. Quãng đường bộ dài trên một nghìn cây số, xe chạy thường mất hơn một ngày đêm, nên cái khó không nằm ở chuyện gửi được hay không mà ở chỗ món nào còn ngon khi tới tay.
Bài này viết cho bố mẹ ở quê đang chuẩn bị một thùng gửi vào cho con, và cho người con ở phía Nam muốn dặn trước để bố mẹ đỡ gửi nhầm.
Ba đường gửi từ Nghệ Tĩnh vào phía Nam và mỗi đường hợp với thứ gì
Mỗi đường có một chỗ mạnh riêng. Bố mẹ ở thị trấn, xã gần quốc lộ thường quen gửi xe khách vì tiện mang ra tận đường; người ở thành phố Vinh hay gần bưu cục lại hay dùng chuyển phát. Bảng dưới so theo những gì một thùng quà gia đình thật sự cần.
| Đường gửi | Thời gian đi thường gặp | Hợp với | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Xe khách tuyến dài | Hơn một ngày đêm, tuỳ chuyến và điểm trả | Đồ khô, mắm, kẹo bánh, trái cây chín chậm | Thùng nằm dưới gầm xe nóng; phải hẹn người ra bến hoặc điểm trả nhận |
| Chuyển phát đường bộ | Thường vài ngày | Đồ khô, đồ đóng chai kín, hàng không gấp | Khai đúng hàng; mắm, chất lỏng phải bọc kỹ; giao tận nhà |
| Chuyển phát đường bay | Thường một đến hai ngày | Món cần nhanh, khối lượng vừa phải | Hàng có mùi mạnh, chất lỏng nhiều có thể bị từ chối |
| Gửi hàng theo tàu hoả | Theo lịch tàu, thường hơn một ngày | Thùng nặng, cồng kềnh, không gấp | Phải ra ga gửi và ra ga nhận; hỏi trước ga có nhận hàng hay không |
Thời gian ghi trong bảng là mức thường gặp, không phải cam kết của đơn vị nào. Mùa mưa bão miền Trung, cận Tết hay khi có sự cố trên quốc lộ, mọi đường đều có thể chậm thêm một hai ngày. Trước khi gửi món tươi, hỏi thẳng bên nhận gửi hôm nay hàng đi lúc mấy giờ và dự kiến tới lúc nào, rồi mới quyết định có cho món đó vào thùng hay không.
Món quê Nghệ Tĩnh chịu được đường dài và món nên giữ lại
Nhút, tương, mắm tép: chịu được, nhưng phải bọc chống rò. Đây là ba món người xa quê nhớ nhất và cũng bền nhất. Nhút Thanh Chương muối chua, tương Nam Đàn và mắm tép đều đã qua lên men hoặc muối mặn, nên một hai ngày trên xe không làm chúng hỏng. Cái hỏng là nước rò ra làm cả thùng ám mùi.
Kẹo cu đơ, bánh đa vừng, mực khô, cá khô: món dễ nhất. Đồ khô và kẹo không cần giữ lạnh, chỉ cần chống ẩm. Bánh đa vừng dễ vỡ nên đặt trên cùng, không cho đồ nặng đè. Mực khô, cá khô cho vào túi kín hai lớp để mùi không sang bánh kẹo.
Cam, bưởi: chịu được nếu chọn quả chưa chín quá. Cam Xã Đoài, cam bù Hương Sơn, bưởi Phúc Trạch có vỏ dày nên đi đường xa khá tốt. Quả đã mềm, đã dập thì để lại ăn ở nhà, vì một quả hỏng làm hỏng cả lớp quả xung quanh sau một ngày nóng.
Thịt, gà, cá tươi: chỉ gửi khi có đá và đường nhanh. Gà quê, cá sông, thịt lợn nhà mổ là thứ bố mẹ hay muốn gửi nhất, nhưng cũng là thứ dễ hỏng nhất. Không có thùng xốp, đá lạnh và đường đi trong ngày thì nên giữ lại, để dành khi con về.
Bánh chưng, giò, chả, bánh tươi: món cho đường ngắn. Các món làm từ bột và thịt chín để ngoài nhiệt độ phòng không được lâu. Gửi vào Nam bằng đường bộ hơn một ngày là quá sức chúng, trừ khi đã cấp đông kỹ và có giữ lạnh suốt đường.
Chè xanh tươi, rau vườn, lá gói: phần tươi phải tính bằng giờ
Người Nghệ Tĩnh có một món quà rất riêng mà ít vùng khác gửi: bó lá chè xanh tươi để con cháu ở xa nấu nước chè uống như ở nhà. Lá chè tươi hái xong là bắt đầu héo, gặp nóng và bí thì lá thâm, nước nấu ra đục và mất mùi. Vì vậy chè tươi chỉ nên gửi khi đường đi dưới một ngày và người nhận nấu được ngay khi tới.
Cách làm phổ biến là hái chè lúc sáng sớm khi lá còn mát, không rửa, để ráo sương rồi bó lỏng, gói trong giấy báo cũ hoặc lá chuối cho thoáng, không cho vào túi ni lông kín. Rau thơm, rau lang, ngọn bí cũng theo nguyên tắc đó: hái gần giờ gửi, để ráo, gói thoáng, đặt ở lớp trên cùng của thùng, xa đồ mắm và xa đá lạnh trực tiếp. Rau chạm đá dễ bị úng ở chỗ chạm.
Nếu hàng đi xe khách hơn một ngày thì thường đổi cách: bố mẹ phơi héo chè hoặc sao khô một mẻ nhỏ trước khi gửi. Nước chè khô không giống hẳn chè tươi, nhưng còn hơn nhận một bó lá đã úng. Rau thì thay bằng rau đã muối như nhút, dưa cải, vì người nhận ở phía Nam mua rau tươi ở chợ không khó.
Câu nên hỏi trước khi cho phần tươi vào thùng: người nhận có ở nhà vào giờ hàng tới không. Món tươi tới nơi lúc nửa đêm, nằm ở văn phòng nhà xe tới sáng hôm sau, là mất hết công hái.
Gói nhút, tương, mắm cho xe khách khỏi ám mùi
Nhà xe và người gửi cùng tuyến thường rất ngại hàng rò nước mắm, vì mùi bám vào gầm xe và vào hàng của người khác. Gói đúng cách vừa giữ món của mình vừa tránh bị từ chối nhận hàng.
- Đựng nhút, tương, mắm trong chai lọ nhựa có nắp vặn, không đổ đầy tới miệng, chừa một khoảng nhỏ vì đồ lên men có thể sinh hơi khi gặp nóng.
- Quấn băng dính quanh nắp, rồi bọc mỗi lọ vào một túi ni lông buộc chặt, sau đó thêm một túi thứ hai lộn ngược miệng.
- Xếp các lọ đứng thẳng ở đáy thùng, chèn giấy hoặc vải cũ cho khỏi đổ, không để chung ngăn với bánh kẹo.
- Lót một lớp bìa cứng phía trên lớp lọ, rồi mới xếp đồ khô và trái cây lên trên.
- Ghi một dòng trên mặt thùng để người bốc xếp biết thùng có chất lỏng, phải để đứng, không lật.
- Báo nhà xe hoặc nhân viên nhận hàng rằng trong thùng có mắm, để họ xếp vào chỗ phù hợp thay vì phát hiện khi thùng đã rò.
Với tương Nam Đàn, nhiều nhà còn rót sang chai nhựa nhỏ chia sẵn từng phần, để người nhận mở dùng dần mà không phải mở cả chai to. Cách chia nhỏ này cũng giảm thiệt hại nếu chẳng may một chai bị nứt.
Người nhận ở TP.HCM, vùng Bình Dương cũ và Đồng Nai: hẹn giờ cho khớp
Con em Nghệ Tĩnh ở phía Nam sống rải khắp các khu công nghiệp, khu trọ và phường ven đô. Xe khách tuyến dài thường trả hàng ở bến xe lớn hoặc ở một số điểm trả dọc quốc lộ, không phải điểm nào cũng gần chỗ ở của người nhận. Bố mẹ nên hỏi con trước: nhận ở bến nào tiện nhất, có xe máy đi lấy được không, hay cần đường gửi giao tận nhà.
Người làm ca ở nhà máy hay gặp cảnh hàng tới đúng lúc đang trong ca. Cách xử lý thường là nhờ một người cùng phòng trọ nhận giúp, hoặc chọn chuyển phát giao tận nơi cho phần đồ khô, còn phần tươi thì không gửi trong tuần làm ca đêm. Nói rõ chuyện này với bố mẹ giúp tránh những thùng quà nằm chờ ở bến hai ngày.
Khi hẹn, ghi đủ tên người nhận, số điện thoại của người nhận và của một người dự phòng lên phiếu gửi, không chỉ ghi trên thùng. Sau sáp nhập, địa chỉ phường xã ở cả TP.HCM lẫn Đồng Nai đã đổi nhiều; phần địa chỉ nên ghi tên phường mới, có thể kèm tên cũ trong ngoặc để người giao hàng quen đường vẫn tìm được.
Thùng tới chậm, rò hoặc thiếu món: xử lý thế nào
Gửi đường dài thì sớm muộn cũng có lần trục trặc. Giữ được bằng chứng ngay từ lúc gửi giúp mọi việc sau đó dễ hơn nhiều.
- Chụp ảnh thùng đã đóng, ảnh phiếu gửi và ghi giờ giao hàng cho nhà xe hoặc bưu cục; giữ phiếu gửi tới khi con báo đã nhận đủ.
- Người nhận mở thùng ngay tại chỗ nhận nếu thấy thùng móp, ướt hoặc bốc mùi lạ, và chụp ảnh trước khi ký nhận.
- Món tươi tới nơi đã có mùi chua, nhớt hoặc ấm nóng thì bỏ, không tiếc mà cố ăn; thịt cá hỏng không thể cứu bằng cách nấu kỹ.
- Rò mắm ra đồ khô: lau sạch, để thoáng, bỏ những gói giấy đã thấm vì mùi sẽ còn mãi.
- Báo lại cho bố mẹ biết món nào hỏng, hỏng vì đâu, để lần sau đổi cách gói hoặc bỏ hẳn món đó khỏi thùng.
- Hàng thất lạc hoặc hư do bên vận chuyển: làm việc với nhà xe, bưu cục theo phiếu gửi; mức bồi thường tuỳ điều khoản mỗi bên, nên hỏi trước khi gửi món có giá trị.
Một nhịp gửi đều đặn giữa bố mẹ và con
Nhiều gia đình gửi theo cảm hứng: thấy cam chín thì gửi cam, nhà mổ lợn thì gửi thịt. Kết quả là người con có tháng nhận ba thùng, tủ lạnh phòng trọ không chứa nổi, có tháng không có gì. Một nhịp đều đặn giúp cả hai phía nhẹ nhàng hơn: chẳng hạn mỗi tháng một thùng đồ khô và đồ mắm, mùa cam bưởi thêm một thùng quả, còn đồ tươi thì để dịp có người quen đi vào.
Người con nên nói thật với bố mẹ mình dùng hết được bao nhiêu. Một hũ tương ăn được cả tháng với một người ở trọ, hai hũ là đã thừa. Bố mẹ ở quê thường sợ con thiếu, nên chỉ khi con nói cụ thể "lần sau gửi nửa chừng này thôi" thì thùng quà mới vừa vặn.
Cuối cùng, mỗi thùng quà nên có một tờ giấy nhỏ ghi danh sách món và món nào phải ăn trước. Người nhận mệt sau ca làm, mở thùng ra thấy ngay "rau ăn hôm nay, cá cho vào ngăn đá, tương để dành" thì không món nào bị bỏ quên dưới đáy.
Câu hỏi thường gặp
Gửi gà quê đã làm sạch từ Nghệ An vào TP.HCM bằng xe khách được không?
Được nếu gà đã cấp đông cứng, đựng trong thùng xốp có đá và người nhận lấy ngay khi xe tới. Đường xe khách hơn một ngày là khá dài cho thịt tươi, nên nhiều nhà chọn chuyển phát đường bay cho phần thịt và để đồ khô đi đường bộ.
Nhà xe có nhận gửi mắm và nước mắm không?
Phần lớn nhà xe nhận nếu chai lọ kín và bọc kỹ, nhưng mỗi nhà xe có quy định riêng và có thể từ chối hàng đang rò hoặc bốc mùi. Nên báo trước trong thùng có mắm và hỏi họ muốn đóng gói thế nào để hàng được xếp đúng chỗ.
Lá chè xanh tươi gửi vào Nam giữ được bao lâu?
Thường chỉ trọn vẹn trong khoảng một ngày nếu được gói thoáng và để chỗ mát. Đường đi lâu hơn thì lá dễ thâm và mất mùi, nên nhiều gia đình chuyển sang gửi chè đã phơi héo hoặc sao khô cho đường bộ.
Có nên gửi bánh chưng từ quê vào Nam qua đường bộ không?
Bánh chưng chín để ngoài trời nóng không giữ được lâu, nhất là khi thùng nằm dưới gầm xe. Nếu muốn gửi, bánh nên được để nguội hẳn, bọc kín, cấp đông và đi đường có giữ lạnh; người nhận cho vào ngăn đá ngay khi tới.
Ghi địa chỉ người nhận sau khi sáp nhập phường xã thế nào cho đúng?
Ghi tên phường, xã mới theo đơn vị hành chính hiện hành, kèm tên cũ trong ngoặc nếu sợ người giao hàng chưa quen. Luôn ghi thêm số điện thoại người nhận và một người dự phòng trên phiếu gửi, vì người giao hàng thường gọi điện trước khi tới.
Thùng quà tới nơi bị móp và ướt thì người nhận nên làm gì đầu tiên?
Mở thùng ngay tại chỗ nhận và chụp ảnh trước khi ký nhận, để có bằng chứng nếu cần làm việc với bên vận chuyển. Sau đó tách riêng món bị thấm, bỏ phần đồ tươi đã có mùi lạ và báo lại cho người gửi biết nguyên nhân.