Rau vườn nhà gửi lên thành phố còn tươi khi được hái lúc trời mát và sát giờ gửi, không rửa, để ráo, gói thoáng bằng giấy hoặc lá, đặt ở lớp trên cùng và người nhận cho vào ngăn mát ngay khi tới. Rau lá mềm như rau muống, mồng tơi, rau ngót chỉ hợp đường trong ngày. Rau củ, bí, su hào, sả, ớt, chanh, gừng thì đi được vài ngày, nên là phần chính khi đường gửi dài.
Với nhiều gia đình, bó rau nhà trồng là món quà quê quý nhất, vì người con ở phố lo rau chợ có thuốc. Nhưng rau cũng là món gửi đi dễ hỏng nhất: lá rau vẫn còn sống và thở sau khi hái, toả nhiệt và hơi nước. Trong một thùng kín, nóng, rau tự làm mình úng.
Bài viết cho bố mẹ ở quê trồng rau và cho người con muốn dặn bố mẹ gửi loại nào, bao nhiêu cho vừa.
Vì sao rau quê gửi đi hay úng
Rau lá sau khi cắt vẫn tiếp tục hô hấp: dùng chất dự trữ trong lá, toả ra nhiệt và hơi nước. Nhiệt độ càng cao thì quá trình đó càng nhanh. Một bó rau muống hái giữa trưa nắng, bó chặt, cho vào túi ni lông kín rồi đặt cạnh động cơ xe, chỉ sau vài giờ đã nóng lên ở giữa bó, lá vàng, thân nhũn.
Nước là thủ phạm thứ hai. Rau rửa xong còn đọng nước, hoặc hái lúc sương còn đẫm, khi đóng kín sẽ tạo môi trường ẩm ướt cho thối nhũn. Đó là lý do người bán rau đi chợ xa thường không rửa rau trước, chỉ rũ đất.
Thứ ba là bị đè. Lá rau dập ở đâu thì thâm và nhũn ở đó trước. Bó rau nằm dưới chai mắm hay túi gạo tới nơi gần như chỉ còn phần ngọn.
Như vậy, giữ rau tươi trên đường xa thật ra là ba việc: làm rau mát nhất có thể từ đầu, giữ rau khô mặt lá nhưng không để mất nước trong thân, và không cho thứ gì đè lên. Mọi mẹo gói rau đều quy về ba việc ấy.
Có một điều ít người để ý: rau đã héo vì mất nước còn cứu được phần nào bằng cách ngâm nước mát, còn rau đã úng nhũn vì nóng và bí thì không cứu được. Vì vậy, khi phải chọn giữa gói thoáng hơi khô một chút và gói kín cho giữ ẩm, với đường xa trong thời tiết nóng, gói thoáng thường là lựa chọn an toàn hơn.
Rau nào đi xa được, rau nào chỉ nên gửi đường ngắn
Thời gian ghi trong bảng là mức tương đối khi gói đúng cách, để so các nhóm với nhau, không phải con số bảo đảm.
| Nhóm rau | Ví dụ | Đi đường được | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Rau lá mềm | Rau muống, mồng tơi, rau ngót, rau dền, cải ngọt | Trong ngày | Chỉ gửi khi đường ngắn và người nhận lấy ngay |
| Rau thơm | Húng, tía tô, kinh giới, rau răm, ngò | Một hai ngày nếu gói ẩm vừa phải | Gói từng bó nhỏ trong giấy hơi ẩm |
| Rau ăn quả | Bí xanh, bí đỏ, mướp, đậu, cà, khổ qua | Vài ngày | Bí đỏ già rất bền; mướp, đậu non nhanh héo hơn |
| Rau củ | Su hào, củ cải, khoai lang, khoai môn, cà rốt | Vài ngày đến cả tuần | Cắt bớt lá, để nguyên củ, không rửa |
| Gia vị tươi | Sả, ớt, chanh, gừng, nghệ, tỏi, hành khô | Lâu | Phần nền của thùng khi đường dài |
Khi đường gửi trên một ngày, nên đảo tỉ lệ: phần lớn thùng là rau củ, bí và gia vị, rau lá chỉ một ít để ăn ngay. Người nhận vẫn có cảm giác "rau nhà" mà không phải bỏ đi nửa thùng.
Hái và sơ chế trước khi gói
Phần lớn độ tươi của rau được quyết định trước khi rau vào thùng, ngay tại vườn.
- Hỏi giờ xe chạy hoặc giờ gửi, tính ngược ra giờ hái; rau lá hái càng sát giờ gửi càng tốt.
- Hái lúc trời mát, sáng sớm sau khi tan sương hoặc chiều muộn; tránh hái giữa trưa.
- Không rửa rau; chỉ rũ đất, nhặt bỏ lá vàng, lá sâu ngay tại vườn.
- Để rau ở chỗ râm mát, thoáng gió chừng một lúc cho ráo mặt lá và hạ bớt nhiệt.
- Rau củ cắt bớt lá, chừa một đoạn cuống ngắn để củ không mất nước qua vết cắt.
- Bó rau thành từng bó nhỏ vừa một bữa, buộc lỏng, không bó chặt.
- Chỉ gói vào thùng khi rau đã ráo và mát tay.
Nếu nhà có tủ lạnh, để rau đã ráo vào ngăn mát một lúc trước khi gói sẽ giúp rau đi đường lâu hơn hẳn so với gói ngay từ vườn. Không có tủ lạnh thì đặt rau trong rổ thưa ở góc nhà mát nhất, phủ một lớp khăn ẩm, tránh để dưới nắng hay cạnh bếp lửa trong lúc chờ đóng thùng.
Gói từng loại rau
Rau lá mềm: giấy hoặc lá chuối, không túi kín. Quấn mỗi bó trong giấy báo cũ hoặc lá chuối, rồi cho vào túi ni lông có đục nhiều lỗ hoặc túi lưới. Giấy hút bớt hơi nước, lỗ thoáng cho hơi nóng thoát ra.
Rau thơm: giấy hơi ẩm, bó nhỏ. Lá rau thơm mỏng, dễ héo nhanh hơn dễ úng. Gói từng bó nhỏ trong giấy được vẩy chút nước cho hơi ẩm, không ướt sũng, rồi cho chung vào một hộp nhựa có lỗ.
Bí, mướp, khổ qua: bọc giấy từng quả. Bọc giấy giúp quả khỏi trầy và khỏi đọng nước. Quả to, nặng xếp ở đáy thùng; quả non vỏ mỏng như mướp xếp phía trên.
Củ: để nguyên đất khô bám, cho vào túi lưới. Lớp đất khô bám ngoài củ khoai, củ gừng giúp củ giữ ẩm bên trong. Rửa sạch rồi gửi thì củ dễ thối ở chỗ trầy.
Chanh, ớt, sả: túi riêng có lỗ. Chanh, ớt tươi giữ tốt trong túi có lỗ ở chỗ mát. Sả bó gọn, cắt bỏ phần lá dài cho đỡ cồng kềnh.
Rau sạch nhà trồng: chuyện thời gian cách ly thuốc
Người con ở phố tin rau nhà vì nghĩ rau nhà không có thuốc. Nhiều vườn nhà đúng là không phun gì. Nhưng cũng có những vườn thỉnh thoảng vẫn phun thuốc trừ sâu, thuốc trừ bệnh khi sâu nhiều, đặc biệt với cải, đậu, dưa. Khi đó, điều quan trọng nhất là thời gian cách ly: số ngày tối thiểu từ lần phun cuối tới lúc được hái, ghi trên bao bì của mỗi loại thuốc.
Rau vừa phun hôm trước mà hôm sau hái gửi lên cho con vì "đúng dịp có xe" là trường hợp hay xảy ra hơn người ta nghĩ. Bố mẹ nên giữ thói quen ghi nhớ ngày phun của từng luống, và nếu luống nào chưa qua thời gian cách ly thì hái luống khác hoặc gửi rau củ, gia vị thay vào.
Người nhận cũng không nên lo quá mà bỏ mất cái lợi của rau nhà. Chỉ cần hỏi nhẹ nhàng "luống này có phun gì không", và rửa rau kỹ dưới vòi nước chảy trước khi nấu như với mọi loại rau. Bài viết không thay cho hướng dẫn kỹ thuật của cán bộ nông nghiệp; với thuốc cụ thể, luôn đọc nhãn thuốc.
Nếu muốn yên tâm hơn, nhiều gia đình dành riêng một hai luống nhỏ chỉ để trồng rau gửi cho con, không phun gì, chấp nhận lá có lỗ sâu. Rau lỗ chỗ một chút nhưng người nhận biết rõ nguồn gốc, ăn ngon miệng hơn.
Gửi rau theo mùa trong năm
Mùa nóng. Giữa hè, nhiệt độ trong khoang hành lý xe khách có thể cao hơn ngoài trời nhiều. Rau lá gần như chỉ đi được chuyến ngắn, đi sớm. Mùa này nên gửi bí, mướp, khổ qua, gia vị, còn rau lá để dành người nhà đi trực tiếp.
Mùa mưa. Rau hái sau mưa đọng nước trong nõn lá, khó ráo. Cần để rau ở chỗ thoáng lâu hơn trước khi gói, nhặt kỹ lá dập vì mưa. Đường mưa cũng dễ chậm, nên ưu tiên rau củ chịu được lâu.
Mùa lạnh ở phía Bắc. Trời rét là mùa dễ gửi rau nhất ở miền Bắc: cải, su hào, súp lơ, rau cải ngồng đi đường xa vẫn giữ được tốt hơn hẳn mùa hè. Đây cũng là mùa vườn nhà nhiều rau nhất, nên là lúc gửi thoải mái hơn.
Mùa khô ở phía Nam. Nắng gắt kéo dài, rau dễ héo mất nước hơn là úng. Gói rau thơm trong giấy hơi ẩm, rau lá trong lá chuối, và gửi chuyến sáng sớm hoặc chiều tối mát để tránh giờ nóng nhất.
Gửi bao nhiêu rau là vừa
Rau quê gửi lên thường bị thừa nhiều hơn bị thiếu. Vài mốc để hai bên tính cho sát:
- Người ở một mình, đi làm cả ngày: rau lá chỉ đủ hai ba bữa, phần còn lại là rau củ và gia vị.
- Gia đình có trẻ nhỏ, nấu cơm nhà mỗi ngày: rau lá đủ ba bốn ngày, cộng bí, củ cho cả tuần.
- Phòng trọ chung, tủ lạnh nhỏ: hỏi trước ngăn mát còn chỗ hay không, vì rau không có chỗ cất là rau bỏ.
- Sinh viên ở ký túc xá không có bếp: rau lá gần như không dùng được; gửi chanh, ớt, gia vị, trái cây thay.
- Đường gửi trên một ngày: giảm rau lá, tăng rau củ.
Nói thật lượng rau mình dùng hết là cách người con giúp bố mẹ nhiều nhất, vì bố mẹ chỉ biết gửi theo thương chứ không biết tủ lạnh của con to nhỏ ra sao.
Người nhận: cất rau thế nào cho được thêm vài ngày
Mở thùng ngay khi về, nhặt riêng lá dập, lá vàng. Rau lá cho vào túi có lỗ hoặc hộp có lót giấy, đặt ở ngăn rau của tủ lạnh, nơi độ ẩm cao hơn và lạnh vừa phải. Không rửa trước khi cất; chỉ rửa ngay trước khi nấu.
Rau thơm cắm gốc vào cốc nước như cắm hoa, trùm túi lỏng phía trên, để ngăn mát, sẽ tươi lâu hơn để nằm. Bí, củ, gừng, hành khô, tỏi để chỗ thoáng mát trong bếp, không cần tủ lạnh.
Nếu rau lá nhiều hơn sức ăn, có thể chần sơ rau ngót, rau dền, cải rồi vắt ráo, chia túi nhỏ cho vào ngăn đá. Rau chần đông lạnh không còn giòn để xào, nhưng nấu canh vẫn ngon, và không phải bỏ đi phần rau mẹ đã hái.
Bí đỏ già, khoai lang, khoai môn để nguyên vỏ ở chỗ khô thoáng có thể dùng dần cả tháng; chỉ cần lật xem thỉnh thoảng, quả nào có vết thâm mềm thì nấu trước. Gừng, nghệ tươi nếu nhiều có thể rửa sạch, để ráo, gói giấy rồi cất ngăn mát, hoặc thái lát phơi khô để dùng lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rửa rau trước khi gửi đi xa không?
Không nên. Rau rửa còn đọng nước, đóng kín trong thùng dễ úng và thối nhũn. Chỉ rũ đất, nhặt bỏ lá hỏng, để ráo rồi gói; người nhận rửa kỹ ngay trước khi nấu.
Rau muống gửi theo xe khách hơn một ngày có còn ăn được không?
Rau muống là rau lá mềm, đi hơn một ngày thường héo, thâm ở ngọn và nhũn ở chỗ dập. Nếu đường gửi dài, nên thay bằng rau củ, bí, gia vị, còn rau muống để dành khi có người đi trong ngày.
Gói rau bằng túi ni lông kín có giữ tươi lâu hơn không?
Thường ngược lại. Túi kín giữ hơi nóng và hơi nước do rau thải ra, làm rau úng nhanh. Gói giấy hoặc lá chuối rồi cho vào túi có đục lỗ hay túi lưới sẽ thoáng hơn.
Làm sao biết rau nhà đã qua thời gian cách ly thuốc?
Thời gian cách ly ghi trên bao bì từng loại thuốc, tính từ lần phun cuối. Người trồng nên nhớ ngày phun của từng luống và chỉ hái luống đã qua đủ số ngày đó. Không chắc thì gửi luống khác hoặc rau củ thay vào.
Rau thơm gửi lên bị héo thì làm sao cứu?
Cắt bớt phần gốc, ngâm cả bó vào nước mát một lúc ngắn rồi vớt ra để ráo, sau đó cắm gốc vào cốc nước và cất ngăn mát. Lá đã thâm, nhũn thì bỏ, chỉ giữ phần còn xanh.
Rau lá nhận nhiều quá có cấp đông được không?
Một số rau như rau ngót, rau dền, cải có thể chần sơ, vắt ráo, chia túi nhỏ rồi để ngăn đá. Rau đông lạnh mất độ giòn nên hợp nấu canh hơn xào, nhưng giúp không phải bỏ phí.