Từ phần lớn các tỉnh miền Tây, đồ quê gửi lên TP.HCM thường tới trong ngày nếu giao cho xe khách hoặc xe ghép chạy sớm, hoặc chọn dịch vụ chuyển phát nhanh nội vùng. Vì đường ngắn, miền Tây là vùng hiếm hoi gửi được cả cá đồng, tôm, gà làm sẵn và trái cây vừa hái mà vẫn còn tươi khi tới tay, miễn là có thùng xốp, đá lạnh và người nhận lấy hàng đúng giờ.
Sau sáp nhập, các tỉnh cũ như Bến Tre, Trà Vinh nay thuộc Vĩnh Long; Tiền Giang thuộc Đồng Tháp; Sóc Trăng, Hậu Giang thuộc Cần Thơ; Kiên Giang thuộc An Giang; Bạc Liêu thuộc Cà Mau. Khoảng cách tới TP.HCM vẫn như cũ: vùng gần như Vĩnh Long, Đồng Tháp vài giờ xe, còn mũi Cà Mau hay vùng biển phía tây An Giang thì xa hơn hẳn và cần tính giờ kỹ hơn.
Bài viết cho bố mẹ, ông bà ở miệt vườn muốn gửi đồ ăn lên cho con cháu đi học, đi làm ở thành phố, và cho người nhận muốn biết nên dặn gì.
Chọn đường gửi theo khoảng cách và món trong thùng
Ở miền Tây, người gửi thường có nhiều lựa chọn hơn các vùng xa: xe khách lớn, xe trung chuyển của nhà xe, xe ghép chạy theo giờ, và dịch vụ chuyển phát. Không có đường nào tốt nhất cho mọi thùng.
| Đường gửi | Mạnh ở đâu | Yếu ở đâu | Hợp với thùng nào |
|---|---|---|---|
| Xe khách lớn | Nhiều chuyến trong ngày, nhận hàng ở bến và văn phòng | Phải ra bến nhận, giờ tới phụ thuộc kẹt xe vào thành phố | Thùng nặng, có đá lạnh, người nhận đi lấy được |
| Xe ghép, xe trung chuyển | Có thể đón tận nhà, trả gần nhà | Không phải xe nào cũng có giấy tờ rõ ràng, khó khiếu nại khi mất | Thùng nhỏ, người gửi quen biết tài xế |
| Chuyển phát nhanh nội vùng | Giao tận nơi, có mã theo dõi | Có thể từ chối hàng tươi sống, chất lỏng nhiều | Đồ khô, bánh mứt, đồ đã cấp đông đóng gói kỹ |
| Người quen đi lên | Đi cùng người, không trung chuyển | Phụ thuộc lịch người khác | Món quý, món dễ dập như trái chín, bánh tươi |
Với xe ghép, chỉ nên gửi qua những xe mà gia đình đã đi nhiều lần và biết rõ chủ xe. Món có giá trị hoặc thùng lớn nên đi qua nhà xe có văn phòng và phiếu gửi, để khi thất lạc còn có chỗ hỏi.
Tính giờ ngược từ lúc người nhận rảnh
Cái lợi của tuyến ngắn chỉ có khi thùng hàng không phải chờ. Cách tính hợp lý là bắt đầu từ phía người nhận: con đi làm về lúc mấy giờ, có thể ra bến hay văn phòng nhà xe lúc nào. Từ đó tính ngược lại chuyến xe nào xuất phát ở quê sẽ tới gần giờ đó, cộng thêm phần dự phòng cho kẹt xe ở cửa ngõ vào thành phố.
Ví dụ giả định: con tan ca lúc năm giờ chiều, văn phòng nhận hàng cách chỗ làm nửa giờ. Nếu chuyến xe cần chừng năm giờ chạy, cộng thêm một hai giờ dự phòng, thì thùng nên lên xe vào khoảng mười giờ sáng. Gửi chuyến quá sớm thì thùng tới lúc trưa và nằm chờ cả buổi chiều; gửi chuyến quá muộn thì con phải đi lấy lúc khuya.
Thời gian nằm chờ quan trọng hơn thời gian chạy. Một thùng cá có đá đi năm giờ trên xe vẫn còn lạnh, nhưng thêm năm giờ nằm ở văn phòng nhà xe giữa trưa nóng là đá tan hết. Bố mẹ nên gọi cho con lúc thùng lên xe, và con nên hỏi nhà xe giờ dự kiến tới để đi lấy ngay.
Cuối tuần và các ngày trước lễ, đường vào thành phố thường kẹt hơn ngày thường. Những dịp đó nên chọn chuyến sớm hơn, hoặc chỉ gửi đồ khô, để dành món tươi cho ngày thường.
Cá đồng, tôm, gà làm sẵn: giữ lạnh cho đường vài giờ
Làm sạch, để ráo trước khi cho vào túi. Cá đồng làm sẵn, tôm, gà đã mổ nên rửa sạch, để ráo nước rồi mới cho vào túi. Nước đọng trong túi làm thịt cá nhanh nhũn và dễ có mùi.
Làm lạnh hoặc cấp đông trước khi đóng thùng. Đồ đã lạnh sâu từ trước giữ được lâu hơn hẳn đồ vừa mổ còn ấm cho thẳng vào thùng đá. Nếu nhà có tủ đông, cho vào từ tối hôm trước; không có thì ít nhất ướp đá vài giờ trước khi gửi.
Túi kín hai lớp, đá ở trên và hai bên. Mỗi phần thịt cá đựng túi riêng, buộc chặt, rồi đặt vào thùng xốp. Đá lạnh hoặc túi đá gel đặt lên trên và xung quanh, vì hơi lạnh đi xuống. Đá viên thường nên cho vào túi kín để nước tan không ngấm vào thịt.
Dán kín nắp thùng xốp, bọc thêm lớp ngoài. Băng dính kín các mép nắp giữ hơi lạnh lâu hơn. Bọc thêm bao tải hoặc thùng giấy bên ngoài để thùng xốp khỏi vỡ khi bốc xếp.
Không gửi cá sống, gà sống theo xe khách. Cá còn bơi trong túi nước, gà còn sống gây phiền cho nhà xe và hành khách, nhiều nhà xe không nhận. Vận chuyển động vật sống còn có quy định kiểm dịch riêng theo pháp luật về thú y; gia đình nên làm sẵn rồi mới gửi.
Trái cây miệt vườn: hái độ chín nào để tới nơi vừa ăn
Trái cây là món quà quê miền Tây được chờ nhất, và cũng là món dễ hỏng vì bị dập hơn là vì nóng. Vài nguyên tắc từ chính người làm vườn:
- Hái sớm hơn độ chín ăn ngay một chút với các loại còn chín tiếp sau khi hái như xoài, mít, chuối, sầu riêng; người nhận để thêm một hai ngày là vừa.
- Các loại không chín thêm sau khi hái như chôm chôm, nhãn, dâu, bòn bon thì hái đúng độ ăn và gửi trong ngày, vì để lâu chỉ có héo đi.
- Bưởi da xanh, cam sành vỏ dày chịu đường tốt, có thể đặt ở đáy thùng; măng cụt, vú sữa vỏ mỏng dễ nứt nên ở lớp trên.
- Sầu riêng, mít chín có mùi mạnh; nhiều nhà xe không nhận nếu để hở, nên bọc kín nhiều lớp và báo trước.
- Không xếp trái cây chung khoang với đá lạnh trực tiếp; lạnh quá làm vỏ một số loại thâm đen.
- Lót giấy, rơm hoặc lá chuối giữa các lớp, không xếp quá ba bốn tầng trong một thùng.
- Ghi rõ trên giấy trong thùng loại nào ăn trước, loại nào để vài hôm.
Trái cây hái ở vườn nhà không qua sơ chế công nghiệp, nên người nhận chỉ cần rửa sạch là ăn được. Chính vì vậy thùng nên thoáng hơn thùng thịt cá, không dán kín như thùng đá.
Mắm, khô, bánh tráng, bánh pía: phần khô của thùng quà
Ngoài đồ tươi, mỗi lần gửi thường có một phần đồ khô để người nhận dùng dần: khô cá lóc, khô cá sặc, mắm cá linh, mắm thái, bánh tráng, bánh phồng, kẹo dừa, bánh pía. Phần này không cần đá, nhưng không nên xếp chung ngăn với thùng xốp có đá, vì hơi nước ngưng tụ làm bánh tráng ỉu, khô cá ẩm.
Cách gọn là đóng hai kiện: một thùng xốp cho đồ tươi có đá, một thùng giấy cho đồ khô. Hai kiện gửi cùng một chuyến, người nhận lấy một lần. Mắm đựng hũ kín, bọc túi hai lớp và đặt đứng ở đáy thùng giấy; bánh tráng, bánh phồng ở trên cùng.
Với đồ khô gửi cho người ở phòng trọ nhỏ, bố mẹ nên chia sẵn từng gói vừa một hai bữa, vì túi khô to mở ra để lâu dễ hút ẩm, nhất là mùa mưa. Đồ khô làm ở nhà cũng nên phơi thật kỹ trước khi gửi; khô còn ẩm đóng kín trong túi là môi trường cho mốc sau vài ngày.
Kẹo dừa, bánh pía mua ở cơ sở trong vùng thì giữ nguyên bao bì gốc, đừng bóc ra gói lại, vì bao bì gốc có hạn dùng và thông tin nơi làm. Người nhận nhìn vào đó để biết món nào phải ăn trước, món nào cất được lâu, nhất là khi một thùng có vài loại bánh làm ở những ngày khác nhau.
Những lúc nên đổi kế hoạch, chỉ gửi đồ khô
Ngày nắng gắt giữa mùa khô. Thùng xốp đặt trong khoang hành lý dưới gầm xe giữa trưa nóng mất lạnh nhanh hơn nhiều so với ngày mát. Những tuần nắng nhất trong năm, nếu không chọn được chuyến tới sát giờ người nhận rảnh, nên để dành thịt cá cho đợt sau.
Trước các kỳ nghỉ lễ dài. Xe đông khách, khoang hàng chật, nhà xe có thể từ chối hàng cồng kềnh hoặc xếp thùng của bạn lên chuyến muộn hơn dự tính. Đường vào thành phố cũng kẹt hơn. Lúc này gửi đồ khô là an toàn nhất, đồ tươi chờ sau lễ.
Người nhận sắp đi công tác, về quê hoặc đổi chỗ trọ. Thùng tới đúng lúc không có ai ở nhà là thùng đồ tươi bỏ đi. Một cuộc gọi hỏi lịch tuần tới của con trước khi mổ gà, đi chợ cá giúp tránh phí công.
Mưa lớn, đường ngập ở chỗ người nhận. Mùa mưa ở thành phố có những buổi chiều ngập nặng, đi lấy hàng bằng xe máy rất vất vả. Nếu dự báo mưa to đúng chiều hàng tới, nên lùi một ngày hoặc chọn đường giao tận nhà.
Cá, tôm mua ở chợ chứ không phải của nhà. Nếu không phải đồ nhà làm, nhà nuôi, thì người nhận ở thành phố mua ở chợ gần nhà cũng được, không cần chịu rủi ro đường xa. Thùng quà quê đáng gửi nhất là thứ thành phố không có: cá đồng bắt ở ruộng nhà, trái cây vườn nhà, mắm mẹ tự làm.
Nhận hàng ở bến và văn phòng nhà xe tại TP.HCM
Người nhận ở thành phố cần biết trước thùng sẽ trả ở đâu: bến xe lớn, văn phòng nhà xe trong nội thành, hay điểm trả dọc đường. Một số nhà xe có xe trung chuyển giao tận nhà, một số chỉ giữ hàng tại văn phòng. Hỏi rõ trước khi gửi giúp tránh cảnh vượt cả thành phố lúc giờ cao điểm để lấy một thùng cá.
Khi đi lấy, mang theo thứ để chở thùng xốp cho chắc: dây ràng, baga xe máy đủ rộng, hoặc túi giữ nhiệt nếu đường về còn xa. Kiểm thùng ngay tại quầy: nắp còn dán kín không, đá còn hay đã tan hết, có mùi lạ không. Thấy đá đã tan và thịt cá đã ấm thì nên mở ra xem trước khi mang về.
Về tới nhà, việc đầu tiên là chia đồ tươi: phần ăn trong hai ngày để ngăn mát, phần còn lại cho ngay vào ngăn đá thành từng gói nhỏ vừa một bữa. Tủ lạnh nhỏ của phòng trọ không chứa nổi cả thùng, nên nếu biết trước, người nhận nên dặn bố mẹ gửi vừa phải hoặc rủ người cùng phòng chia nhau.
Câu hỏi thường gặp
Gửi cá đồng từ Cà Mau lên TP.HCM có kịp tươi trong ngày không?
Thường kịp nếu cá đã làm sạch, ướp lạnh trước, đóng thùng xốp có đá và đi chuyến xe phù hợp giờ người nhận. Cà Mau xa hơn các tỉnh gần thành phố, nên cần tính thêm thời gian kẹt xe và lấy hàng ngay khi xe tới.
Xe ghép có nên dùng để gửi đồ quê không?
Có thể dùng cho thùng nhỏ khi gia đình quen biết chủ xe và tài xế. Món có giá trị, thùng lớn hay đồ cần giữ lạnh kỹ nên gửi qua nhà xe có văn phòng, phiếu gửi rõ ràng để có nơi hỏi khi chậm hoặc mất.
Đá lạnh trong thùng xốp giữ được khoảng bao lâu?
Tuỳ lượng đá, độ dày thùng, độ kín nắp và nhiệt độ bên ngoài. Thùng đầy đá, đồ đã lạnh sâu từ trước, nắp dán kín thì giữ lâu hơn rất nhiều so với thùng ít đá để giữa trưa nắng. Nên tính đường đi và giờ nằm chờ, không trông vào một con số cố định.
Gửi trái cây miền Tây lên thành phố bị dập thì do đâu?
Thường do xếp quá nhiều tầng, thiếu lót giữa các lớp, để trái vỏ mỏng dưới đáy, hoặc hái quá chín. Đổi sang thùng nhỏ hơn, lót rơm hay giấy, đặt trái vỏ dày ở dưới và hái sớm hơn một chút với loại còn chín tiếp sau khi hái.
Có nên gửi chung đồ khô với thùng đá không?
Không nên để chung một ngăn, vì hơi nước từ đá làm bánh tráng ỉu, khô cá ẩm và dễ mốc. Cách gọn là chia hai kiện riêng gửi cùng một chuyến: thùng xốp cho đồ tươi, thùng giấy cho đồ khô.
Người nhận ở phòng trọ không có tủ đông thì xử lý thùng đồ tươi thế nào?
Nên dặn trước bố mẹ chỉ gửi lượng ăn được trong một hai ngày. Nếu đã nhận nhiều, chia ngay cho người quen có tủ đông, hoặc nấu chín một phần để giữ được thêm, thay vì để thịt cá trong ngăn mát nhiều ngày.