Đặt quà quê nhà làm trước ngày về là cách chắc nhất để có giò, nem, bánh chưng, mứt đúng mẻ mới, đúng khẩu vị, đúng số lượng: thường đặt trước vài ngày, sát Tết thì đặt sớm hơn nhiều, dặn rõ ngày giờ lấy và cách gói, rồi kiểm hàng ngay khi nhận. Món làm theo đơn tươi hơn món bày sẵn, nhưng cũng đòi bạn tính lịch cẩn thận vì nhà làm không thể chen thêm mẻ bất cứ lúc nào.
Nhiều món quà quê ngon nhất không nằm trên quầy nào cả. Chúng nằm trong bếp của những nhà làm theo đơn: nhà gói giò cho cả xóm, nhà gói bánh chưng mỗi dịp Tết, nhà sên mứt gừng, mứt bí cuối năm, nhà làm nem cho khách quen. Muốn có phần, phải xếp hàng bằng một cuộc gọi hay một lời nhờ, từ trước khi về.
Bài này nói về việc đặt: đặt món gì, đặt sớm bao lâu, dặn gì, giao nhận ra sao. Chuyện nhờ người nhà đi đặt hộ có bài riêng trong cùng mục.
Món nào nên đặt thay vì mua sẵn
Món nên đặt là món mà mẻ mới khác mẻ cũ rõ rệt, hoặc món có thể làm theo ý người mua. Giò lụa, chả quế, giò thủ ngon nhất trong một hai ngày đầu sau khi luộc; nem chua có độ chín thay đổi theo từng ngày; bánh chưng, bánh tét luộc xong để nguội mới mang đi được; mứt sên tay có độ ngọt, độ khô tuỳ người làm. Với những món này, mua sẵn trên quầy là chấp nhận mẻ của người khác, ngày của người khác.
Món cũng nên đặt khi số lượng lớn hơn mức một nhà làm thường bày bán. Bạn cần năm cây giò cho năm gia đình, hai chục chiếc bánh chưng cho cả cơ quan, thì nhà làm phải chuẩn bị nguyên liệu, công người, nồi luộc từ trước.
Ngược lại, đồ khô, đồ đóng gói, trái cây, gạo thì không cần đặt; mua lúc về là đủ. Đặt cả những món ấy chỉ làm danh sách dài hơn và khiến người ở quê thêm việc giữ hàng cho bạn.
Một cách nghĩ dễ dùng: món nào có chữ "mẻ" trong cách người làm nói về nó thì món ấy nên đặt.
Món đặt cũng hợp khi người nhận có yêu cầu riêng: người lớn tuổi cần giò ít mỡ, gia đình có trẻ nhỏ muốn nem không ớt, người kiêng đường muốn mứt nhạt. Những thứ này không quầy hàng nào bày sẵn, nhưng nhà làm theo đơn thường làm được nếu biết trước.
Đặt trước bao lâu cho từng nhóm món
Thời gian đặt dưới đây là mức thường gặp ở các nhà làm nhỏ, ngày thường. Sát Tết, mùa cưới, mùa giỗ chạp thì phải đặt sớm hơn nhiều, có nơi nhận đơn từ đầu tháng Chạp. Mỗi nhà một khác, nên hỏi trực tiếp.
| Nhóm món | Thường cần đặt trước | Vì sao | Nên hỏi thêm |
|---|---|---|---|
| Giò lụa, chả quế, giò thủ | Một hai ngày | Phải mua thịt, giã hoặc xay, gói, luộc trong ngày | Mẻ luộc lúc nào để lấy khi vừa nguội |
| Nem chua | Vài ngày | Nem cần thời gian lên men mới tới độ ăn được | Ngày nào nem vừa chín, để thêm bao lâu thì chua |
| Bánh chưng, bánh tét | Vài ngày, sát Tết sớm hơn nhiều | Ngâm gạo, đỗ, gói, luộc nhiều giờ | Luộc mẻ nào, để nguội đến khi nào mới gói mang đi |
| Mứt sên tay | Một tuần trở lên mùa Tết | Sên, phơi, để ráo mất nhiều ngày | Độ ngọt, độ khô, đóng hũ hay túi |
| Bánh làm theo mẻ: bánh gai, bánh cáy, bánh tráng | Một hai ngày | Làm theo mẻ, phơi hoặc để ráo | Mẻ ra hôm nào, giữ dẻo giữ giòn ra sao |
Nếu lịch về chưa chắc, đặt với một mốc mềm và hẹn xác nhận lại trước một hai hôm. Nhà làm quý khách báo sớm và báo đổi sớm hơn là khách báo chắc rồi không đến lấy.
Nói gì khi đặt
Một đơn đặt đủ ý giúp nhà làm không phải đoán và giúp bạn nhận đúng món. Những điều nên nói gồm:
- Số lượng và cỡ: mấy cây giò, mỗi cây bao nhiêu, mấy chiếc bánh, bánh to hay bánh nhỏ.
- Khẩu vị: bớt mặn, bớt ngọt, có tiêu hay không, nem ăn cay hay không cay, mứt ít đường.
- Ngày và giờ lấy, ai là người đến lấy, có cần giao tận nhà không.
- Món sẽ đi đâu, đi bằng gì, mất bao lâu, để nhà làm gói cho hợp: thêm lớp lá, thêm túi kín, buộc lạt chắc hơn.
- Có cần chia sẵn phần cho từng người nhận không, và chia thế nào.
- Có cần giữ lạnh hộ đến lúc lấy không, nhất là với giò, chả, nem khi bạn lấy muộn.
- Cách trả tiền: trả khi lấy hay cọc trước, bao nhiêu.
Nhắc lại toàn bộ đơn bằng tin nhắn sau cuộc gọi. Nhà làm nhận nhiều đơn mùa cao điểm, có bản viết giúp họ không nhầm.
Hỏi về cách làm mà không làm mất lòng
Hỏi như người sắp mang quà đi biếu. Thay vì hỏi kiểu nghi ngờ, nói rõ quà để biếu ông bà, có cháu nhỏ ăn cùng, nên muốn biết nhà làm dùng gì. Người làm nghề tử tế thường sẵn lòng kể.
Hỏi nguồn nguyên liệu chính. Thịt mua ở đâu, lấy lúc nào; gạo nếp, đỗ, lá dong của nhà hay mua; bí, gừng cho mứt lấy từ vườn nào. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
Hỏi có dùng chất giữ giòn, phẩm màu không. Hỏi thẳng nhưng nhẹ: nhà mình có cho thêm gì để giữ giòn, giữ màu không. Nghe cách người làm trả lời, không cần tranh luận. Nếu không yên tâm, đổi nhà làm cho lần sau.
Hỏi nơi làm, có xem được không. Với nhà làm trong xóm, ghé xem bếp một lần khi đến lấy hàng là chuyện bình thường. Không cần soi xét, chỉ cần thấy nơi làm sạch sẽ, có che chắn.
Hỏi cách cất khi về tới nơi. Giò để ngăn mát được mấy hôm, nem chín rồi để đâu, bánh chưng để ngoài được bao lâu, mứt mở hũ rồi cất thế nào. Người làm biết rõ món của mình hơn bất kỳ lời khuyên chung nào.
Cọc, nhận hàng và kiểm khi nhận
Giao nhận là khâu dễ phát sinh chuyện nhất, nhất là khi người đi lấy không phải người đặt.
- Nếu nhà làm đề nghị cọc, cọc một phần và ghi lại bằng tin nhắn số tiền, món, ngày lấy.
- Hôm trước ngày lấy, nhắn xác nhận giờ đến và người đến lấy.
- Khi nhận, đếm đủ số lượng, xem cỡ, xem gói, ngửi nhẹ với món lên men; bánh chưng, giò đã nguội hẳn chưa.
- Hỏi lại ngày làm, ngày luộc của mẻ đang nhận, ghi lên túi hay hộp.
- Thanh toán phần còn lại, xin cách liên lạc cho lần sau.
- Đặt món vào chỗ mát ngay, không để trên xe dưới nắng trong lúc đi lo việc khác.
Nếu thấy món không đúng như dặn, nói ngay tại chỗ, nhẹ nhàng. Nhà làm thường xử lý được tại chỗ hơn là sau khi bạn đã đi xa.
Khi người lấy hộ là người nhà, gửi trước cho họ bản đơn hàng và dặn kiểm những gì, để họ không ngại nói với nhà làm khi thấy thiếu hay sai.
Đặt từ xa khi chưa về
Với người về ngắn, việc đặt thường phải làm từ xa. Có số liên lạc của nhà làm thì gọi thẳng; chưa có thì nhờ người nhà hỏi hộ và cho số. Nói chuyện trực tiếp một lần giúp bạn dặn được khẩu vị, cách gói mà lời truyền qua người thứ ba hay bị rơi mất.
Khi đặt từ xa, càng cần nhắn lại đơn bằng chữ, ghi cả ngày bạn về, ngày bạn lấy, ngày bạn đi. Nhà làm nhỏ ít khi có sổ đơn hàng; tin nhắn của bạn chính là sổ.
Với khách mới, nhiều nhà làm muốn cọc trước. Chuyển cọc cho nhà làm mình mới biết qua mạng thì nên cẩn thận: hỏi người quen trong vùng nhà ấy có thật làm không, chỉ cọc phần nhỏ. Với nhà làm do người nhà giới thiệu thì yên tâm hơn, nhưng vẫn nên ghi lại.
Nếu đặt nhiều món ở nhiều nhà, xếp ngày lấy cho gọn vào một hai buổi, ưu tiên lấy món dễ hỏng gần giờ đi nhất.
Đặt quà quê cho dịp Tết: tính ngược từ ngày lên xe
Dịp Tết là lúc đặt quà nhà làm khó nhất, vì mọi nhà trong vùng cùng đặt một lúc. Cách gọn là tính ngược từ ngày bạn rời quê.
- Chốt ngày rời quê sau Tết và phương tiện đi: xe khách, xe riêng hay máy bay.
- Từ ngày ấy, lùi lại để biết hôm nào cần lấy từng món: giò chả lấy sát ngày đi nhất, bánh chưng lấy khi đã nguội, mứt lấy lúc nào cũng được vì để lâu hơn.
- Hỏi nhà làm lịch nghỉ Tết. Nhiều nhà nghỉ vài ngày đầu năm mới, nên món định lấy sau Tết có khi phải làm từ trước Tết hoặc chờ nhà làm mở lại.
- Đặt từ khi nhà làm bắt đầu nhận đơn Tết, thường từ đầu tháng Chạp hoặc sớm hơn với nhà đông khách.
- Một tuần trước ngày lấy, nhắn xác nhận lại đơn; ba ngày trước, xác nhận giờ đến lấy.
Nếu bạn về quê ăn Tết rồi đi ngay mùng hai, mùng ba, phần lớn món nhà làm sẽ là mẻ trước Tết. Hỏi nhà làm cách cất cho mẻ ấy giữ được qua mấy ngày Tết.
Khi nhà làm báo không kịp
Mùa cao điểm, nhà làm có thể báo không nhận thêm đơn hoặc lùi ngày. Đừng cố ép: món làm vội, làm quá sức thường không bằng mẻ bình thường. Hỏi họ có thể giới thiệu nhà khác trong làng không, người trong nghề biết nhau và thường chỉ nhà làm tin được.
Phương án thứ hai là đổi món. Không kịp bánh chưng thì có thể mang gạo nếp, đỗ, lá dong về tự gói nếu nhà có người biết gói; không kịp giò thì chọn món khô của vùng thay vào. Giỏ quà vẫn đủ vị quê mà không bị dồn vào một món.
Phương án thứ ba là nhận ít hơn. Nhiều nhà làm từ chối đơn lớn nhưng vẫn để dành được vài phần nhỏ cho khách quen. Hai cây giò ngon vẫn hơn năm cây làm vội.
Và nhớ ghi lại năm nay phải đặt sớm tới mức nào mới kịp, để năm sau đặt sớm hơn. Một dòng ghi chú như "nhà làm giò xóm trên, Tết năm nay phải đặt từ rằm tháng Chạp" tiết kiệm cho bạn cả một mùa lo lắng năm sau, và giúp người nhà ở quê biết lúc nào nên nhắc bạn.
Câu hỏi thường gặp
Đặt bánh chưng ở quê mang lên phố nên lấy lúc nào?
Lấy khi bánh đã luộc xong và để nguội hẳn, thường là hôm sau mẻ luộc. Bánh còn ấm mà gói kín mang đi dễ đọng hơi nước, nhanh hỏng. Hỏi nhà làm luộc mẻ nào để hẹn lấy cho khớp.
Nem chua đặt làm quà nên lấy lúc nem chín chưa?
Tuỳ người nhận ăn khi nào. Nếu họ ăn ngay khi tới nơi, lấy nem sắp chín để tới nơi vừa chín. Nếu đường xa nhiều ngày, nói rõ với nhà làm để họ tính độ chín và hướng dẫn cách cất.
Có nên cọc tiền khi đặt quà ở nhà làm mới biết không?
Có thể cọc một phần nhỏ nếu nhà làm yêu cầu, sau khi đã hỏi người quen trong vùng về nhà ấy. Ghi lại số tiền và đơn bằng tin nhắn. Tránh chuyển trước toàn bộ cho nơi chưa từng mua.
Đặt giò chả ở quê mang đi xa có cần giữ lạnh không?
Nên giữ lạnh nếu đường đi dài và trời nóng. Hỏi nhà làm giò để được bao lâu ở nhiệt độ thường, mang theo túi giữ lạnh, và báo người nhận cất tủ lạnh ngay khi tới.
Nhà làm quen năm nay không nhận đơn thì tìm nhà khác thế nào?
Hỏi chính nhà làm quen giới thiệu nhà khác trong làng, hoặc nhờ người nhà hỏi hàng xóm. Người trong nghề và người trong làng biết nhà nào làm đàng hoàng hơn bất kỳ lời quảng cáo nào.