Về quê dự đám giỗ, chuyện quà có hai chiều: chiều về là thứ góp cho nhà làm giỗ, nên hỏi trước nhà chủ còn thiếu gì thay vì tự đoán; chiều đi là quà quê đang mùa người nhà chuẩn bị sẵn và phần đồ cỗ được chia mang về. Vì ngày giỗ tính theo âm lịch nên có thể rơi vào bất kỳ mùa nào, quà quê của chuyến đi cũng đổi theo mùa. Đồ cỗ mang lên phố là phần cần cẩn thận nhất: món đã bày từ trưa, đi thêm vài giờ đường là chuyện an toàn thực phẩm, không còn là chuyện ngon dở.
Bài này không bàn lễ nghi hay cách cúng, mỗi nhà một nếp; chỉ bàn những gì nên mang, nên để lại và cách giữ cho người ở phố về dự giỗ ngắn ngày. Phần lớn lời khuyên xoay quanh một việc đơn giản: gọi điện hỏi trước, và mang theo túi giữ nhiệt từ phố.
Ngày giỗ rơi quanh năm, quà quê đổi theo mùa
Khác với Tết hay Trung thu, ngày giỗ của mỗi nhà là một ngày riêng. Có nhà giỗ giữa hè tháng Sáu, có nhà giỗ cuối đông tháng Chạp. Người ở phố về dự thường chỉ ở một ngày, đi sáng về chiều hoặc ngủ lại một đêm. Thời gian ngắn, nên quà quê mang lên phố cũng phải là thứ có sẵn quanh nhà lúc đó: trái trong vườn, rau vừa hái, gạo nếp nhà xay, trứng gà nhà nuôi.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "quà quê dịp giỗ là gì" mà là "tháng giỗ nhà mình, quê đang có gì". Giỗ vào mùa hè có trái cây; giỗ cuối thu có gạo mới, cam bưởi; giỗ mùa mưa phía Nam có khô, mắm; giỗ mùa nồm phía Bắc thì đồ khô phải bọc kín.
Người ở quê thường lo phần này mà không cần ai nhắc. Việc của người ở phố là báo trước mình đi bằng gì, mang được bao nhiêu, nhà có tủ lạnh trống không, để người ở quê đừng chuẩn bị một thùng mà chuyến xe máy không chở nổi.
Chuyến về giỗ theo mùa: quê thường có gì
Bảng gợi ý theo mùa của ngày giỗ, không phải danh sách bắt buộc. Món cụ thể tuỳ vùng và tuỳ vườn nhà.
| Mùa của ngày giỗ | Quà quê hay có sẵn | Chú ý khi mang đi |
|---|---|---|
| Xuân (tháng 2 – 4) | Chè búp, mật ong, rau măng, trứng gà nhà | Trời nồm phía Bắc, đồ khô bọc kín |
| Hè (tháng 5 – 7) | Trái cây vườn: vải, nhãn, mận, xoài, măng cụt | Mau hỏng, cần mát, ăn trong vài ngày |
| Thu (tháng 8 – 10) | Bưởi, hồng, na, cốm, gạo đầu vụ phía Nam | Na, hồng mềm dễ dập |
| Đông, cuối năm (tháng 11 – 1) | Gạo nếp vụ mùa, cam quýt, khoai, lạp sườn | Hàng nặng, chia túi nhỏ |
| Quanh năm | Gạo, trứng, rau vườn, nước mắm làng, đồ khô | Rau và trứng để trên cùng |
Giỗ rơi vào mùa nào thì quà mang về phố mang màu mùa đó. Điều này cũng khiến mỗi chuyến về giỗ có một chút khác nhau, dù năm nào cũng về đúng ngày ấy.
Với giỗ rơi sát Tết hay sát Trung thu, quà quê mang về thường trùng với quà của dịp lễ đó; khi ấy, gộp một chuyến cho gọn thay vì để người ở quê gửi hai lần.
Mang gì về góp: hỏi trước, đừng đoán
Gọi nhà chủ một hai tuần trước. Nhà làm giỗ thường đã lên thực đơn, đặt người nấu, mua sẵn đồ chính. Hỏi trước còn thiếu gì giúp bạn góp đúng chỗ, không mang trùng thứ nhà đã có nhiều.
Ưu tiên thứ ở quê khó mua hoặc nặng mua lẻ. Tuỳ nơi, có thể là trái cây ngoại cho mâm, bánh kẹo đóng hộp, đồ uống cho cả đám. Đó là việc của nhà chủ quyết; bạn chỉ hỏi và làm theo.
Thứ mua được ở quê thì nhờ mua tại quê. Mang một thùng nước ngọt từ phố về trên xe khách là tốn công vô ích nếu chợ xã cũng có. Nhiều nhà gửi tiền nhờ người ở quê mua giùm, vừa nhẹ, vừa giúp mua đúng thứ nhà cần.
Đồ tươi mang từ phố về chỉ khi chắc chắn giữ lạnh. Hải sản, thịt mang từ phố về quê giữa ngày nóng mà không có thùng đá là rủi ro, cho cả mâm cỗ của nhà.
Nhớ phần cho trẻ con trong họ. Đám giỗ ở quê thường có nhiều trẻ. Một túi bánh, kẹo nhỏ chia đều cho các cháu là thứ được nhớ nhiều hơn người ta tưởng.
Quà quê người nhà chuẩn bị sẵn: nói trước để khỏi thừa
Người ở quê thương con cháu thường chuẩn bị nhiều hơn mức con cháu mang nổi: một bao gạo, một chục trứng, rổ rau, buồng chuối, can nước mắm. Đến lúc ra về mới thấy xe máy không đủ chỗ, xe khách tính thêm tiền hàng, còn ở phố thì tủ lạnh đã đầy. Phần dư thường bị để lại hoặc mang về rồi hỏng.
Cách tránh là nói trước, ngay khi gọi điện hỏi chuyện giỗ: lần này mình đi bằng gì, mang được khoảng bao nhiêu, nhà ở phố đang cần gì nhất. Nếu nhà còn gạo, xin rau và trứng; nếu nhà sắp hết gạo, xin gạo và bỏ bớt rau. Người ở quê không phật lòng khi được nói rõ, họ chỉ buồn khi quà mang về bị bỏ.
Với những thứ nặng mà người ở quê nhất định muốn cho, như bao gạo, can mắm, có thể hẹn gửi xe khách vài ngày sau giỗ thay vì cố chất lên xe máy hôm đó. Đường về sau một ngày đám thường đã mệt; chở nặng, buộc lỏng là chuyện không nên liều.
Đồ cỗ mang về phố: phần cần cẩn thận nhất
Sau đám, nhà chủ thường chia phần cho người ở xa mang về: xôi, giò, chả, thịt luộc, nem, có khi cả gà. Đây là nếp quen, mang ý nghĩa sẻ chia. Nhưng đồ cỗ khác quà quê ở chỗ nó đã được nấu, bày ra mâm, ở nhiệt độ phòng nhiều giờ trong lúc khách ăn uống, rồi mới được gói lại.
Thức ăn chín có thịt, cá, trứng, xôi để ở nhiệt độ phòng lâu là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, đặc biệt mùa nóng. Món nhìn và ngửi vẫn bình thường chưa chắc đã an toàn. Nếu phần cỗ được chia từ những đĩa đã bày suốt bữa, rồi đi thêm ba bốn giờ xe máy dưới nắng, nguy cơ là thật.
Cách an toàn hơn: xin phần được để riêng từ trước, chưa lên mâm, gói kín ngay khi nấu xong và nguội. Đựng hộp, để trong túi giữ nhiệt có đá nếu đường xa. Về tới nơi cất tủ lạnh ngay, hâm nóng kỹ trước khi ăn và ăn trong ngày hôm sau.
Nếu không có cách giữ lạnh và đường xa giữa trưa hè, cứ nói thật với nhà chủ rằng mình xin mang ít, hoặc chỉ xin những món khô như bánh, xôi đã nguội ráo, trái cây. Người ở quê hiểu chuyện đường xa; điều họ không muốn là con cháu đau bụng sau đám giỗ.
Món đồ cỗ nào mang được, món nào nên để lại
Không phải đồ cỗ nào cũng rủi ro như nhau. Một cách phân loại thực tế:
- Mang được nếu gói sớm, giữ mát: giò lụa, chả quế, thịt luộc để nguyên miếng, xôi đã nguội ráo, bánh chưng, bánh giầy.
- Cân nhắc, chỉ khi đường ngắn và có lạnh: gà luộc, nem rán, các món xào có rau.
- Nên để lại: canh, món có nước, món có trứng chưa chín kỹ, gỏi, nộm, món trộn rau sống, hải sản đã nấu.
- Không mang: đồ ăn đã có mùi chua, nhớt, đồ đã bày ngoài trời nắng nhiều giờ, đồ thừa từ đĩa đã gắp dở.
- Trái cây, bánh kẹo trên mâm: mang được, ít rủi ro, nhưng trái đã bóc hoặc cắt thì không nên.
Phân loại này không phải để từ chối lòng tốt của nhà chủ, mà để phần quà mang về thật sự được ăn chứ không phải bỏ đi, hoặc tệ hơn, làm cả nhà mệt.
Một cách nói khéo là xin "mỗi thứ một ít": vài khoanh giò, một nắm xôi, mấy miếng thịt. Lượng nhỏ vừa ăn trong một bữa ở phố, ăn hết ngay, không phải để dành qua nhiều ngày trong tủ lạnh.
Gói đồ cho chuyến về giỗ bằng xe máy hoặc xe khách
Phần lớn chuyến về giỗ là xe máy hoặc xe khách, chỗ chứa đồ hạn chế. Gói theo thứ tự này cho gọn:
- Trước khi đi, mang sẵn từ phố một túi giữ nhiệt nhỏ, vài túi đá gel đã đông, hộp nhựa có nắp và túi zip.
- Sau đám, xếp đồ cỗ vào hộp, đặt vào túi giữ nhiệt với đá gel; túi này đặt chỗ râm nhất của xe, không treo ngoài nắng.
- Gạo, trứng, rau quê để túi riêng; trứng xếp khay hoặc chèn trấu, đặt trên cùng.
- Trái cây dễ dập để riêng, xếp một lớp.
- Kiểm lại tổng khối lượng: xe máy chở quá nặng, buộc lỏng là nguy hiểm trên đường. Thà để lại một phần, nhờ người ở quê gửi sau.
- Về tới nhà: đồ cỗ vào tủ lạnh ngay, rau rửa và cất, trứng để nơi mát.
Chuẩn bị túi giữ nhiệt từ phố là bước hay bị quên nhất. Ở quê, nhà làm giỗ bận rộn, khó mà lo thêm đá lạnh cho từng người ra về.
Khi không về được: góp giỗ từ xa
Có năm công việc, sức khoẻ hay đường xa khiến bạn không thể về. Góp giỗ từ xa vẫn làm được, và cách gọn nhất thường là nhờ người thân ở quê mua tại chỗ thứ nhà chủ cần, bạn gửi tiền qua. Hàng mua ở chợ quê đến nhà chủ trong một buổi, không lo vận chuyển, không lo hỏng.
Nếu muốn gửi một món của phố về, chọn đồ khô, đồ đóng hộp còn hạn dài, gửi trước ngày giỗ vài ngày, và báo cho người nhận ở quê biết để họ ra lấy. Tránh gửi đồ tươi, đồ cần lạnh theo xe vào sát ngày giỗ, vì nhà làm giỗ ngày đó không ai có thời gian ra bến.
Chiều ngược lại, người ở quê có thể gửi phần quà sau giỗ lên cho bạn: thường là đồ khô, gạo, trái cây vườn đang mùa. Đồ cỗ đã nấu thì không nên gửi theo xe đi xa; một hộp giò hay ít xôi đi nửa ngày trong thùng hàng không đáng để lo.
Ngày giỗ, nếu không về, một cuộc gọi video vào lúc cả nhà quây quần cũng là cách có mặt. Người ở quê thường kể lại mâm cỗ năm nay có gì, ai về, ai vắng; nghe được những chuyện ấy, phần quà quê gửi lên sau đó cũng có thêm câu chuyện đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Về quê dự đám giỗ nên mang gì?
Nên gọi hỏi nhà làm giỗ còn thiếu gì trước một hai tuần, rồi góp đúng thứ đó. Thứ chợ quê bán sẵn thì nhờ người ở quê mua giùm, tránh chở nặng từ phố về. Mỗi nhà một nếp, nên hỏi là cách chắc nhất.
Đồ cỗ mang về sau đám giỗ để được bao lâu?
Đồ ăn chín như giò, thịt, xôi, gà nếu được gói sớm, giữ mát suốt đường và cất tủ lạnh ngay thì nên ăn trong ngày hôm sau, hâm nóng kỹ. Đồ đã bày ngoài lâu, có mùi chua hoặc nhớt thì bỏ.
Món cỗ nào không nên mang về đi xa?
Canh, món có nước, gỏi, nộm, món trộn rau sống, hải sản đã nấu và đồ thừa từ đĩa đã gắp dở. Những món này hỏng nhanh và khó giữ an toàn khi đi đường xa.
Không về được thì góp giỗ thế nào cho tiện?
Cách gọn là gửi tiền nhờ người thân ở quê mua tại chỗ thứ nhà làm giỗ cần. Nếu gửi đồ từ phố, chọn đồ khô hoặc đóng hộp, gửi trước ngày giỗ vài ngày.
Có nên mang hải sản từ phố về làm cỗ giỗ không?
Chỉ nên khi có thùng đá giữ lạnh suốt đường và nhà chủ thật sự cần. Hải sản để nóng vài giờ dễ hỏng, ảnh hưởng tới cả mâm cỗ của nhiều người.
Đi xe máy về giỗ mang đồ quê về thế nào cho an toàn?
Mang sẵn túi giữ nhiệt, đá gel, hộp kín từ phố; xếp đồ nặng thấp, buộc chắc, không chở quá tải. Thứ không chở hết thì nhờ người ở quê gửi xe khách sau.