Tết Đoan ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, thường rơi vào khoảng cuối tháng 5 tới tháng 6 dương lịch. Quà quê của dịp này đi theo vùng: phía Bắc có rượu nếp (cơm rượu) và bánh gio, cùng mận, vải đầu mùa; miền Trung có bánh ú tro, chè kê ở một số nơi; phía Nam có bánh ú, bánh ú nước tro và trái cây miệt vườn. Nhiều nhà có lệ ăn từ sáng sớm mùng 5, nên quà gửi lên phố phải tới tay người nhận muộn nhất tối mùng 4.
Đây là dịp nhỏ hơn Tết Nguyên đán nhiều, không mấy ai về quê, vì vậy quà đi theo chiều ngược lại: người ở quê làm và gửi lên cho con cháu ở phố. Bài này nói về món, cách gửi và cách giữ, không bàn chuyện nghi lễ. Mốc ngày và món ở từng vùng là những gì thường gặp; mỗi làng, mỗi nhà có nếp riêng, nên khi kể cho người nhận, cứ kể theo đúng nếp của nhà mình.
Quà Đoan ngọ theo vùng
Phong tục mỗi nơi một khác, ngay trong một tỉnh cũng có làng khác làng. Bảng dưới gom những món hay gặp, không phải danh sách bắt buộc.
| Vùng | Món thường có | Độ chịu đường | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng và trung du phía Bắc | Rượu nếp cái, rượu nếp cẩm; bánh gio; mận, vải sớm, dưa hấu | Rượu nếp: ngắn; bánh gio: vài ngày | Rượu nếp tiếp tục lên men khi để ấm |
| Bắc Trung Bộ, Huế | Bánh ú tro, chè kê, trái cây theo mùa | Bánh ú tro: vài ngày | Chè nấu nên ăn trong ngày |
| Nam Trung Bộ | Bánh ú, trái cây theo mùa | Bánh ú: vài ngày | Tuỳ làng |
| Nam Bộ | Bánh ú nhân đậu, nhân thịt; bánh ú nước tro; xoài, măng cụt, chôm chôm | Bánh nhân thịt: ngắn, cần lạnh | Trái cây miệt vườn đang mùa |
Điểm chung của quà Đoan ngọ: phần lớn là đồ làm ở nhà, ăn trong vài ngày, không phải quà để dành. Vì vậy lịch gửi phải sát dịp mà không quá sát.
Cũng nên phân biệt Đoan ngọ với những ngày rằm, mùng một thông thường: đây là dịp gắn với đầu hè, với trái cây đầu mùa và món có men, nên giỏ quà mang màu của mùa hè chứ không giống giỏ quà Tết hay Trung thu.
Rượu nếp: món quà sống, vẫn đang lên men
Rượu nếp ngày Đoan ngọ ở phía Bắc thực chất là cơm rượu: nếp đồ chín, rắc men, ủ vài ngày cho ngọt, có chút cồn. Nhiều nhà ủ sao cho chín tới đúng sáng mùng 5. Điều quan trọng cần hiểu là cơm rượu không dừng lại ở đó: men vẫn tiếp tục làm việc, đường chuyển dần thành cồn, rượu ngày càng nồng và có thể chua.
Vì vẫn đang lên men, cơm rượu sinh khí. Đựng trong hũ đóng thật chặt, để chỗ ấm, khí dồn lên có thể làm nắp bật hoặc nước rượu trào ra. Người ở quê thường đựng hộp có nắp, không vặn quá chặt, đặt trong túi kín bên ngoài để nếu có trào thì không ra thùng. Gửi đi trong ngày, người nhận cất ngăn mát ngay để làm chậm quá trình lên men.
Nên ủ để rượu chín sớm hơn một hai ngày nếu phải gửi xa. Nếu ủ chín đúng ngày mùng 5 rồi mới gửi, tới nơi thường đã quá độ, nồng và chua hơn ý muốn.
Cơm rượu không phải rượu chưng cất, nhưng vẫn có cồn. Trẻ nhỏ, người đang mang thai, người phải lái xe nên tránh hoặc chỉ ăn rất ít. Món quà quê này hợp với người lớn trong nhà ăn một chén nhỏ buổi sáng theo nếp cũ, không phải để ăn nhiều.
Rượu nếp cẩm và rượu nếp cái khác nhau ở hạt nếp: nếp cẩm cho màu tím sẫm, vị hơi chát nhẹ; nếp cái cho màu trắng ngà, ngọt thanh. Nhà nào quen loại nào thì gửi loại đó, đừng đổi chỉ vì loại kia trông lạ mắt hơn.
Bánh gio, bánh ú tro: chọn người làm và cách giữ
Bánh làm bằng nước tro. Bánh gio phía Bắc và bánh ú tro ở miền Trung, phía Nam đều dùng gạo nếp ngâm nước tro, loại nước lọc từ tro của một số loại cây, làm hạt nếp trong và dai. Mỗi vùng dùng tro của cây khác nhau, nên màu và vị mỗi nơi cũng khác.
Chọn người làm quen biết. Đã có những cảnh báo về việc dùng chất không được phép để bánh trong, dai nhanh hơn. Bạn không thể kiểm bằng mắt; cách thực tế nhất là mua của nhà làm quen, hỏi họ dùng tro gì, ngâm bao lâu.
Để nguội, ráo trước khi gói thùng. Bánh vừa luộc còn ấm mà bọc kín sẽ đổ mồ hôi, lá dễ mốc. Treo cho ráo hẳn rồi mới xếp, chèn lá khô hoặc giấy giữa các lớp.
Biết hạn của từng loại. Bánh không nhân hoặc nhân đậu thường để được vài ngày nơi mát; bánh ú nhân thịt mau hỏng hơn, cần giữ lạnh và ăn sớm.
Gói lá gì thì giữ lá đó. Bánh gói lá dong, lá chuối hay lá tre đều nên giữ nguyên lá tới lúc ăn. Bóc lá sẵn cho tiện là bánh khô mặt, dính vào nhau và mau hỏng hơn.
Kèm mật hoặc đường. Bánh gio phía Bắc hay ăn chấm mật mía hoặc đường. Gửi kèm một chai mật nhỏ của quê, đóng chặt, là món quà trọn vẹn hơn.
Trái cây chua ngọt của sáng mùng 5
Nhiều nhà phía Bắc có lệ ăn trái cây vào sáng Đoan ngọ, thường là mận, vải đầu mùa, dưa hấu, có nơi thêm đào, roi. Lý giải dân gian gắn với tên gọi "diệt sâu bọ": ăn đồ chua, đồ có men vào buổi sáng đầu hè. Bạn không cần coi đó là điều gì bí ẩn; đây là một nếp ăn theo mùa, trùng đúng lúc trái đầu hè vừa chín.
Với quà gửi lên phố, trái cây là phần khó nhất vì đang giữa nóng. Mận hái ương chịu đường hơn mận chín mọng; vải đầu mùa vỏ còn hơi xanh đi tốt hơn vải chín đỏ. Phía Nam, xoài già, măng cụt là lựa chọn chắc tay hơn chôm chôm.
Nếu quãng đường xa hơn một ngày, nhiều nhà chọn chỉ gửi rượu nếp và bánh, để người ở phố tự mua trái cây ở chợ gần nhà sáng mùng 5. Trái cây chợ phố không mang dấu vườn nhà, nhưng tươi hơn trái đi hai ngày đường.
Một ngoại lệ đáng giữ là khi vườn nhà có đúng loại trái gắn với ký ức của người nhận: cây mận sau nhà, cây vải ông trồng. Khi đó, vài chục trái gửi kèm, dù tới nơi không còn đẹp như ở vườn, vẫn là phần quà được nhớ lâu nhất. Chỉ cần hái sáng sớm, để ráo, lót lá, và chấp nhận rằng số lượng ít là hợp lý.
Ở phố tự làm lại món Đoan ngọ theo cách của quê
Không phải năm nào người ở quê cũng làm được, và không phải tuyến nào cũng gửi kịp. Cách giữ nếp mà không phụ thuộc vào thùng hàng là xin công thức. Cơm rượu là món dễ học nhất: cần nếp, men rượu, một nồi đồ xôi, vài cái hộp sạch và chỗ ủ ấm. Người ở quê thường biết rõ men của làng nào hợp, ủ mấy ngày thì vừa ngọt, cách nhận ra rượu đã chín. Những chi tiết đó không có trong công thức trên mạng.
Có thể làm một phần quà khác đi: thay vì gửi cơm rượu đã ủ, người ở quê gửi nếp quê và men quen dùng, người ở phố tự ủ theo lời dặn. Nếp và men đều là đồ khô, đi xa được, không lo trào, không lo quá độ. Tới sáng mùng 5, mùi cơm rượu trong căn bếp ở phố là mùi của chính nhà mình.
Bánh gio, bánh ú tro khó tự làm hơn vì phải có nước tro đúng loại và kinh nghiệm luộc. Nếu muốn thử, hãy làm một mẻ nhỏ từ trước dịp vài tuần, gọi video hỏi người ở quê từng bước. Năm đầu chưa ngon thì năm sau, chuyện học lại món quê cũng là một cách giữ quê.
Lịch gửi cho kịp sáng mùng 5
Đoan ngọ là dịp chỉ có một buổi sáng chính, nên lịch phải tính ngược từ giờ người nhận ăn:
- Khoảng mùng 1 tháng 5 âm lịch: hỏi người nhận mùng 5 có ở nhà không, nhà có ai không ăn được cơm rượu, có tủ lạnh trống không.
- Mùng 2: nhà làm bánh gio, bánh ú bắt đầu làm; nhà ủ cơm rượu tính ngày ủ sao cho chín vào khoảng mùng 3 nếu phải gửi xa.
- Mùng 3: đóng hàng, gửi chuyến sớm. Bánh đã ráo, cơm rượu vừa chín tới, trái cây hái sáng.
- Mùng 4: người nhận lấy hàng, cất cơm rượu và bánh nhân thịt vào ngăn mát, trái cây để nơi thoáng.
- Sáng mùng 5: lấy cơm rượu ra trước bữa sáng cho bớt lạnh, bày cùng bánh và trái cây.
Với tuyến gần dưới nửa ngày, có thể dời mọi mốc sang sau một ngày. Với tuyến xa phải qua đêm, nên chỉ gửi bánh và rượu nếp, bỏ trái cây.
Tháng 5 âm lịch đã là đầu mùa mưa giông ở nhiều nơi phía Bắc và mùa mưa ở phía Nam. Thùng hàng để ở bến không mái che hay trên nóc xe dễ bị ướt; bọc ngoài một lớp ni lông và dặn để trong khoang hàng.
Ghép giỏ Đoan ngọ cho các kiểu gia đình ở phố
Giỏ quà Đoan ngọ nhỏ, đủ cho một bữa sáng của cả nhà là vừa. Ví dụ giả định:
| Gia đình | Món chính | Món kèm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ông bà ở với con cháu trên phố | Cơm rượu nếp cái hoặc nếp cẩm, vài hộp nhỏ | Bánh gio, mật mía | Hộp nhỏ để mỗi lần lấy một hộp |
| Nhà trẻ có con nhỏ | Bánh gio, bánh ú nhân đậu | Trái cây mua tại chỗ | Bỏ cơm rượu hoặc chỉ rất ít cho người lớn |
| Người ở trọ một mình | Vài chiếc bánh ú | Một hộp cơm rượu nhỏ | Ăn trong hai ba ngày |
| Gia đình miền Tây ở TP.HCM | Bánh ú nhân thịt, bánh ú nước tro | Măng cụt, xoài | Bánh nhân thịt giữ lạnh, ăn sớm |
Đừng gửi nhiều. Đồ Đoan ngọ không để dành được, và sau sáng mùng 5 ít ai muốn ăn tiếp cơm rượu hay bánh tro nhiều ngày liền.
Nếu muốn giỏ quà có thêm thứ để dành, hãy ghép một món khô không liên quan tới dịp: một túi nếp quê, một chai mật mía, một gói chè. Người nhận ăn xong bữa sáng mùng 5 vẫn còn thứ dùng dần, mà món đó cũng không làm hỏng các món tươi trong thùng.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đoan ngọ năm nay là ngày dương lịch nào?
Tết Đoan ngọ cố định là mùng 5 tháng 5 âm lịch, ngày dương lịch đổi theo từng năm, thường rơi vào khoảng cuối tháng 5 tới tháng 6. Bạn nên tra lịch âm của năm đó để tính ngày gửi quà.
Gửi cơm rượu nếp đi xa có bị trào không?
Có thể, vì cơm rượu vẫn đang lên men và sinh khí. Nên đựng hộp có nắp không vặn quá chặt, bọc thêm túi kín bên ngoài, đặt đứng, gửi trong ngày và cất ngăn mát ngay khi nhận.
Trẻ em có ăn cơm rượu ngày Đoan ngọ được không?
Cơm rượu có cồn dù không phải rượu chưng cất, nên trẻ nhỏ không nên ăn. Người lớn ăn một chén nhỏ theo nếp cũ, người phải lái xe nên tránh.
Bánh gio để được bao lâu?
Bánh gio không nhân để nơi thoáng mát thường dùng được vài ngày; trời nóng ẩm thì ngắn hơn. Thấy lá mốc, bánh có mùi chua lạ hoặc nhớt thì không nên ăn.
Làm sao biết bánh tro làm bằng nước tro thật?
Bằng mắt thường rất khó phân biệt. Cách thực tế là mua của người làm quen, hỏi họ dùng tro gì, ngâm bao lâu, và tránh hàng trôi nổi không rõ nơi làm.
Ở xa không nhận được quà quê thì ăn Đoan ngọ thế nào?
Có thể mua trái cây chua ngọt ở chợ gần nhà, tự ủ cơm rượu theo cách người ở quê chỉ, hoặc mua bánh ú, bánh gio ở nơi làm uy tín. Nếp ăn theo mùa không đòi hỏi mọi thứ phải từ quê gửi lên.