Đồ quê từ miền núi phía Bắc về Hà Nội thường đi bằng xe khách giường nằm hoặc xe hàng chạy tuyến cố định, nhiều tuyến chạy qua đêm và tới Hà Nội vào sáng sớm. Đồ khô, đồ gác bếp, nấm hương, chè chịu đường tốt. Măng tươi, rau cải mèo, su su ngọn và trái cây theo mùa gửi được nhưng phải hái sát giờ xe chạy, gói thoáng và người nhận lấy ngay khi xe tới.
Cái khó của vùng cao không nằm ở quãng cao tốc, mà ở chặng từ bản ra thị trấn hay trung tâm xã nơi có xe nhận hàng. Chặng đó có khi mất cả buổi, qua đèo, qua đường đất. Một bó rau hái từ sáng sớm, ngồi xe máy ra thị trấn rồi chờ xe tối mới chạy, đã qua nửa ngày trước khi thật sự lên đường.
Sau sáp nhập, Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang, Yên Bái cũ thuộc Lào Cai, Bắc Kạn cũ thuộc Thái Nguyên, Hoà Bình cũ thuộc Phú Thọ; Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Cao Bằng, Lạng Sơn giữ nguyên tên. Bài viết cho người ở bản, ở thị trấn muốn gửi đồ về xuôi cho con em đi học, đi làm ở Hà Nội.
Chặng ra thị trấn mới là chặng tốn giờ nhất
Khi tính thời gian cho một thùng đồ tươi, người ở vùng cao hay chỉ nhìn giờ xe khách chạy từ thị trấn về Hà Nội. Thật ra đồng hồ của bó rau bắt đầu chạy từ lúc hái. Nếu hái từ sáng, ra thị trấn lúc trưa, xe chạy lúc tối và tới Hà Nội sáng hôm sau, thì rau đã qua gần một ngày, dù quãng chạy chỉ chừng nửa số đó.
Cách làm hợp lý là đảo ngược thứ tự: hỏi trước nhà xe hay chủ xe hàng giờ nhận hàng cuối cùng, rồi tính ngược ra giờ phải rời nhà, rồi mới tính giờ hái. Rau, măng hái chiều, xuống thị trấn kịp chuyến tối thì tươi hơn hẳn hái từ sáng. Với những bản xa, chỉ ra thị trấn được vào ngày chợ, nên chọn gửi đồ khô vào ngày thường và chỉ gửi đồ tươi khi tiện đường.
Nhiều nơi có người buôn rau, buôn măng chạy xe hàng về xuôi theo lịch cố định. Gửi nhờ xe hàng quen giúp cắt bớt chặng chờ ở thị trấn, nhưng nên là người gia đình đã biết rõ, có số điện thoại, và nói rõ người nhận ở Hà Nội ra lấy ở đâu. Xe hàng thường trả ở chợ đầu mối vào lúc nửa đêm hay rạng sáng, không phải giờ người đi học, đi làm dễ ra lấy.
Mùa mưa, đường đèo có lúc sạt lở, xe phải chờ hoặc đi vòng. Những tuần mưa lớn nên hỏi tình hình đường trước khi gửi đồ tươi, và chuẩn bị sẵn tinh thần đổi sang đồ khô.
Món quê vùng cao: món nào bền, món nào phải đi nhanh
Bảng sắp từ bền nhất đến dễ hỏng nhất. Thời gian là mức tương đối để so, thực tế còn tuỳ thời tiết và cách gói.
| Nhóm món | Ví dụ | Độ bền trên đường | Cách gửi gọn nhất |
|---|---|---|---|
| Đồ khô | Măng khô, nấm hương, mộc nhĩ, chè, gạo nương, hạt dổi, mắc khén | Rất bền nếu khô kỹ | Túi kín, thùng giấy, chống ẩm |
| Đồ gác bếp | Lạp xưởng, thịt lợn, thịt trâu gác bếp nhà làm | Khá bền khi đã khô và hút kín | Hút chân không hoặc túi kín, để chỗ mát |
| Trái cây theo mùa | Mận, đào, lê, hồng | Một hai ngày nếu hái chưa quá chín | Lót giữa các lớp, thùng thoáng |
| Măng tươi | Măng nứa, măng vầu, măng đắng đã bóc | Ngắn, măng già và đắng đi nhanh | Luộc sơ trước khi gửi nếu đường dài |
| Rau tươi | Cải mèo, su su ngọn, rau dớn, ngồng cải | Ngắn nhất, tính bằng giờ | Hái sát giờ xe, gói thoáng, lớp trên cùng |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn giá trị một thùng quà vùng cao nằm ở nhóm khô và gác bếp, những thứ ở thành phố khó tìm được hàng nhà làm. Rau và măng tươi là phần thêm cho vui, nếu đường không thuận thì bỏ cũng không mất gì nhiều.
Gói rau, măng tươi cho chặng đèo và đêm trên xe
Rau vùng cao lá mềm, gặp nóng và bí là úng, gặp đá trực tiếp là bỏng lạnh. Các bước dưới đây là cách nhiều gia đình đang làm:
- Hái rau lúc mát, không rửa, rũ bớt đất và để ráo sương; rau ướt đóng kín là rau úng sau vài giờ.
- Bó từng bó vừa một bữa, không bó chặt, bọc trong lá chuối hoặc giấy báo cũ, không bọc ni lông kín.
- Măng tươi bóc bớt bẹ ngoài nhưng chừa lớp trong để giữ ẩm; đường trên một ngày thì luộc sơ, để nguội, cho vào túi kín và ướp lạnh.
- Đặt rau ở lớp trên cùng của thùng giấy có đục vài lỗ nhỏ hai bên cho thoáng, tránh để dưới đồ nặng.
- Không cho rau vào chung thùng với đồ gác bếp, vì mùi khói ám vào rau và hơi ẩm của rau làm đồ gác bếp mềm lại.
- Báo nhà xe đây là rau tươi, nhờ xếp ở chỗ thoáng, không dồn sát động cơ.
- Người nhận lấy hàng xong mở thùng ngay, nhặt bỏ lá dập, cho rau vào ngăn mát trong túi có đục lỗ.
Su su ngọn và cải mèo là hai thứ người xa quê nhớ nhất, nhưng cũng là hai thứ đi xa kém nhất. Khi đường đi quá một ngày, nhiều nhà chuyển sang gửi cải muối chua, vừa bền vừa giữ được vị quê.
Đồ gác bếp và thịt: rõ nguồn gốc, gói kín, không đội tên
Chỉ gửi đồ gác bếp nhà làm hoặc mua của người quen biết rõ. Thịt lợn, thịt trâu gác bếp là món quà vùng cao được chờ nhất. Ngoài chợ có không ít hàng làm hàng loạt từ thịt không rõ nguồn gốc, tẩm màu rồi gọi là gác bếp. Người ở quê gửi thì gửi thứ mình biết rõ thịt từ đâu, làm thế nào.
Khô kỹ rồi mới gói. Đồ gác bếp còn ướt bên trong, đóng kín trong túi rồi đi một đêm trên xe có thể mốc hoặc chua. Thịt đã khô đều, sờ chắc tay, là thịt gửi được.
Hút kín hoặc buộc túi hai lớp. Mùi khói và mùi mắc khén rất mạnh, dễ ám sang các món khác và sang hàng của người gửi cùng chuyến. Túi hút chân không gọn nhất; không có thì túi dày buộc chặt hai lớp.
Thịt tươi chỉ gửi khi đã làm sạch, cấp đông và có đá. Thịt lợn bản, gà đồi đã mổ có thể gửi về xuôi nếu cấp đông cứng từ trước và đi chuyến đêm có đá giữ lạnh. Gia súc, gia cầm sống thì không nên gửi theo xe khách; vận chuyển động vật sống có quy định kiểm dịch riêng theo pháp luật về thú y.
Người nhận cất đúng chỗ ngay khi về. Đồ gác bếp đã khô có thể để ngăn mát vài tuần hoặc chia gói để ngăn đá dùng lâu hơn; để ngoài phòng trọ ẩm trong mùa nồm thì nhanh mốc.
Những thứ không gửi về xuôi, và vì sao
Vùng cao có những thứ người ở xa hay nhờ "gửi về cho một ít" mà người ở quê nên từ chối, vừa vì pháp luật vừa vì an toàn:
- Thịt thú rừng, kể cả loại được gọi là "nuôi": nhiều loài thuộc diện được bảo vệ, vận chuyển có thể bị thu giữ và xử lý; thịt không qua kiểm dịch còn là nguồn lây bệnh.
- Phong lan rừng, cây cảnh đào từ rừng: khai thác và vận chuyển thực vật rừng chịu sự quản lý theo pháp luật lâm nghiệp; đào về xuôi cũng hiếm khi sống.
- Rễ cây, củ, lá gọi là "thuốc rừng" để ngâm rượu hay sắc uống: nhiều loại khó nhận dạng, dễ nhầm cây độc; quà quê không nên là thứ người nhận phải tự dùng như thuốc.
- Nấm hái trong rừng chưa rõ loại: nấm độc và nấm ăn được có khi rất giống nhau; chỉ gửi nấm trồng hoặc nấm khô mua nơi rõ ràng.
- Rượu không nhãn, không rõ nơi nấu: nguy cơ methanol là có thật, nhiều nhà xe cũng không nhận chất lỏng dễ cháy.
- Mật ong rừng khai thác bằng cách đốt tổ, chặt cây: gây cháy rừng và phá tổ; nếu gửi mật thì gửi mật nuôi của người quen.
Người nhận ở Hà Nội đôi khi là người nhờ những thứ ấy để biếu sếp, biếu khách. Người ở quê từ chối thẳng và giải thích ngắn gọn là đủ; một thùng quà sạch sẽ không bao giờ kém sang hơn.
Mận, đào, lê theo mùa: hái và xếp cho đường đèo
Trái cây vùng cao vào mùa là quà rất được chờ: mận hậu Mộc Châu của Sơn La hay mận vùng Bắc Hà của Lào Cai thường chín đầu hè; đào, lê, hồng ở các vùng cao Lào Cai, Lạng Sơn, Cao Bằng chín rải rác từ hè sang thu, tuỳ giống và độ cao. Mùa vụ lệch theo năm, nên hỏi người trong bản chứ không theo lịch cố định.
Trái cây đi đường đèo bị lắc nhiều hơn đường bằng, nên dập là vấn đề chính. Hái trái vừa chín tới, còn cứng tay; mận hái còn hơi xanh vỏ sẽ chín tiếp trong một hai ngày. Đào và lê vỏ mỏng, mỗi quả nên bọc giấy, xếp một hai lớp trong thùng nhỏ thay vì dồn đầy một thùng lớn.
Không nên rửa trái trước khi gửi, vì nước đọng trên vỏ làm trái nhanh thối ở chỗ tiếp xúc. Người nhận rửa khi ăn. Nếu có nhiều, chia làm hai thùng nhỏ thay vì một thùng to; thùng nhỏ dễ bốc xếp nhẹ tay hơn, và một thùng có vấn đề thì thùng kia vẫn còn.
Phía người nhận ở Hà Nội: lấy hàng sớm, cất đúng chỗ
Xe từ vùng cao về Hà Nội thường tới lúc rạng sáng hoặc sáng sớm, trả ở bến xe hay ở một số điểm dọc đường vào thành phố. Người nhận đi học, đi làm nên hẹn trước giờ lấy, nếu không kịp thì hỏi nhà xe có giữ hàng ở văn phòng tới chiều được không. Với đồ khô, chờ vài giờ không sao; với rau và măng tươi, mỗi giờ chờ là một phần lá úng.
Về tới nhà, chia ngay theo nhóm. Rau tươi nhặt bỏ lá dập, cho vào túi có đục lỗ để ngăn mát, ăn trong một hai ngày. Măng đã luộc sơ thay nước, để ngăn mát và dùng sớm. Đồ gác bếp chia thành gói vừa một bữa, phần dùng trong tuần để ngăn mát, phần còn lại cho ngăn đá. Nấm hương, mộc nhĩ, măng khô, chè để chỗ khô, kín, tránh xa bếp nấu và cửa sổ hắt mưa.
Hà Nội có mùa nồm cuối đông sang xuân, không khí ẩm đến mức tường đổ nước. Đồ khô gửi từ vùng cao về đúng mùa này nhanh hút ẩm, nên cất vào hộp kín hoặc lọ có nắp chặt, mở ra lấy xong đậy lại ngay. Người nhận nên báo lại cho người ở quê món nào hợp, món nào bị thừa, để lần sau gửi đúng lượng.
Câu hỏi thường gặp
Gửi măng tươi từ Lào Cai về Hà Nội để được mấy ngày?
Măng tươi đã bóc vỏ già đi nhanh và dễ đắng, nên nếu đường từ lúc hái tới lúc nhận quá một ngày thì nên luộc sơ trước khi gửi. Măng đã luộc để nguội, cho vào túi kín, giữ lạnh, người nhận cất ngăn mát và dùng sớm.
Có nên gửi thịt lợn bản đã mổ về xuôi theo xe khách không?
Có thể nếu thịt đã làm sạch, chia phần, cấp đông cứng và đi chuyến đêm có thùng xốp, đá lạnh. Người nhận phải ra lấy ngay khi xe tới. Gửi lợn sống thì không nên vì vướng quy định kiểm dịch và nhiều nhà xe không nhận.
Làm sao biết đồ gác bếp đã đủ khô để gửi đi xa?
Miếng thịt khô đều từ ngoài vào trong, sờ chắc tay, bẻ thử không thấy phần giữa còn ướt hay đỏ tươi. Đồ còn ướt bên trong mà đóng kín dễ mốc hoặc chua sau một đêm trên xe, nên gác thêm vài hôm cho chắc.
Vì sao không nên gửi phong lan rừng về Hà Nội làm quà?
Lan và cây đào từ rừng chịu quản lý theo pháp luật lâm nghiệp, vận chuyển có thể bị kiểm tra, thu giữ. Thêm nữa, lan rừng mang về đồng bằng thường không quen khí hậu nên chết dần, vừa mất cây vừa làm hao rừng.
Rau cải mèo gửi về bị úng vàng là do đâu?
Thường do rau còn ướt khi gói, bọc kín trong túi ni lông, hoặc bị đè dưới đồ nặng và để gần chỗ nóng trên xe. Hái lúc mát, để ráo, gói lá chuối hoặc giấy, đặt lớp trên cùng của thùng thoáng sẽ giảm úng rõ rệt.
Xe hàng về chợ đầu mối lúc nửa đêm thì người nhận nên xử lý thế nào?
Hỏi trước xem xe có trả ở điểm khác vào giờ hợp lý không, hoặc nhờ người quen ở gần chợ nhận giúp và giữ lạnh tới sáng. Nếu không sắp xếp được, chỉ gửi đồ khô theo xe hàng và để đồ tươi đi xe khách tới vào giờ dễ lấy hơn.