Quà quê Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình): kẹo Sìu Châu, xíu páo, bánh nhãn, gạo

Quà quê Nam Định cũ, vùng nay thuộc tỉnh Ninh Bình mới từ 1/7/2025, chia hai nhóm: quà phố thành Nam như kẹo Sìu Châu, bánh xíu páo; và quà vùng quê, vùng biển như bánh nhãn Hải Hậu, bánh gai Viềng, nem nắm Giao Thủy, gạo vùng Hải Hậu. Giỏ đi xa lấy kẹo, bánh nhãn và gạo làm nền; xíu páo, bánh gai, nem nắm là món cho người nhận gần, ăn trong vài ngày.

Người Nam Định quen gọi quê mình là thành Nam. Phố thành Nam có nếp bánh kẹo lâu đời, một phần chịu ảnh hưởng của cộng đồng người Hoa từng sinh sống ở đây; vùng quê phía nam là đất lúa và biển, quà mộc và chắc. Ghép hai nhóm cho ra giỏ vừa có món mời trà, vừa có món cho bữa cơm.

Bài viết theo góc người cầm quà. Tên các vùng Vụ Bản, Hải Hậu, Giao Thủy trong bài là tên quen gọi; cấp huyện đã bỏ, khi ghi địa chỉ hay gửi hàng hãy dùng tên xã, phường mới thuộc Ninh Bình.

Thành Nam trong giỏ quà Ninh Bình mới

Khi Nam Định nhập vào Ninh Bình, nhiều người lo "quà Nam Định" sẽ mất tên. Thực tế người bán, người mua vẫn gọi kẹo Sìu Châu, bánh nhãn Hải Hậu, bánh gai Viềng như cũ, vì đó là tên của làng, của phố, không phải tên của tỉnh. Với người cầm quà, điều thay đổi chỉ là cách nói: quà vùng Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình.

Trong giỏ quà Ninh Bình mới, phần Nam Định cũ thường là phần ngọt và phần bánh. Ninh Bình cũ có cơm cháy, Hà Nam cũ có cá kho, chuối ngự, còn thành Nam đóng góp kẹo, bánh nướng, bánh nếp, bánh chiên. Ai chỉ đi thành phố Nam Định cũ một ngày thì có thể ghép cả giỏ từ phố và chợ, không cần về tận làng.

Người nhận quà Nam Định cũ thường là người nhớ phố: dân thành Nam đi làm xa, sinh viên đã ra trường, người từng ở trọ ở đây. Với họ, một gói kẹo hay một chiếc bánh xíu páo mang cả ký ức của những con phố cũ. Giỏ vì thế không cần to, chỉ cần đúng món.

Các món quà Nam Định cũ và độ bền đường xa

Thời gian để ghi ở mức thường gặp; tuỳ mẻ, mùa, bao bì. Hỏi người bán ngày làm và cách giữ trước khi mua nhiều.

Một giỏ thành Nam gọn cho người ở xa: hai gói kẹo, một túi bánh nhãn, một bao gạo nhỏ nếu có xe. Thêm xíu páo hay bánh gai khi người nhận ở gần.

Bốn món làm nên giỏ thành Nam

Kẹo Sìu Châu. Kẹo của phố thành Nam, làm từ mạch nha, đường, lạc, vừng và các thứ hạt, có loại giòn, có loại dẻo, gói giấy từng viên hay từng thanh. Kẹo khô, để được lâu, ít mùi, đi máy bay được nếu bao bì kín. Đây là món nền của giỏ đi xa. Trời nóng kẹo dễ chảy, trời nồm dễ ỉu, nên cất kín, xa bếp.

Bánh xíu páo. Bánh nướng vỏ nhiều lớp, nhân thịt, trứng, gốc từ món bánh của người Hoa, nay là món quen của phố thành Nam. Bánh ngon nhất khi còn ấm; để nguội vẫn ăn được nhưng chỉ trong vài ngày vì có nhân thịt. Hợp người nhận ở gần, hoặc chuyến đi trong ngày; tới nơi hâm lại bằng lò hoặc chảo nóng.

Bánh nhãn Hải Hậu. Viên nếp nhỏ bằng quả nhãn, chiên giòn rồi áo lớp đường trắng. Nhẹ, khô, giòn, để được khá lâu nếu gói kín, hợp đi xa. Món này người lớn tuổi thường thích ăn với trà, trẻ con thích vì giòn ngọt; nên cắt nhỏ hoặc để người lớn trông khi trẻ ăn vì viên bánh cứng.

Gạo vùng biển. Vùng Hải Hậu là đất lúa có tiếng, có loại gạo thơm được nhiều người tìm. Gạo là quà nặng nhưng bền, ai cũng dùng được. Chỉ mang khi có xe riêng hoặc người nhận ở gần; đi máy bay thì một túi nhỏ vài cân đủ để người nhận nấu thử.

Bánh gai Viềng và nem nắm: món mềm cho người ở gần

Bánh gai Viềng gắn với vùng Vụ Bản, nơi có phiên chợ Viềng đầu xuân rất đông người đi. Bánh làm từ bột nếp trộn lá gai giã nhuyễn, nhân đỗ xanh, dừa, có nơi thêm mỡ, gói lá chuối khô. Bánh mềm, thơm mùi lá gai và mật, ngon nhất trong vài ngày đầu; để lâu cứng lại, nhân dễ chua khi nóng. Người nhận ở Hà Nội hay các tỉnh lân cận nhận trong ngày là lý tưởng.

Nem nắm Giao Thủy là món nem của vùng biển, làm từ thịt lợn, bì, thính, nắm lại gói lá, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng hay các loại lá rừng. Đây là món làm từ thịt, cần giữ mát; mùa nóng dễ hỏng. Chỉ hợp chuyến đi ngắn có túi lạnh, và dặn người nhận ăn trong thời gian người bán dặn.

Khi trao, dặn người nhận cách dùng: bánh gai để ngăn mát nếu chưa ăn hết, khi ăn hấp lại cho mềm; nem nắm bóc lá ăn kèm rau lá, dùng trong thời gian người bán dặn, không để ngoài lâu.

Hai món này là lý do giỏ quà Nam Định cũ khác nhau nhiều giữa người nhận gần và người nhận xa. Gần thì giỏ đầy vị, có bánh mềm, có nem; xa thì giỏ thu lại còn kẹo, bánh nhãn, gạo. Đừng cố nhồi món mềm vào giỏ đi xa; tới nơi hỏng thì cả hai bên đều tiếc.

Ghép giỏ thành Nam theo người nhận

Một vài cách ghép hay dùng:

• Ông bà, cha mẹ: kẹo mời trà, bánh nhãn, bánh gai nếu gần, một túi gạo cho bữa cơm. Hỏi trước nếu kiêng đường, khi ấy giảm kẹo, tăng gạo.
• Dân thành Nam xa quê: xíu páo nếu đường ngắn, kẹo Sìu Châu, bánh gai Viềng. Đây là ba món gắn với ký ức phố, khó tìm đúng vị ở nơi khác.
• Đồng nghiệp: kẹo gói nhỏ, bánh nhãn chia túi. Tránh nem nắm trong quà văn phòng vì cần mát và có mùi thính.
• Người ở miền Nam, đi máy bay: kẹo, bánh nhãn, gạo túi nhỏ; xíu páo nếu bay trong ngày.
• Trẻ nhỏ trong nhà: kẹo, bánh nhãn cần người lớn chia nhỏ; kẹo lạc dễ hóc với trẻ quá nhỏ.

Với người thành Nam đã đi xa hai ba chục năm, đôi khi món đáng mang nhất lại là thứ giản dị nhất: một gói kẹo lạc gói giấy như hồi bé, một chiếc bánh nướng mua ở hàng quen đầu phố. Hỏi họ hồi nhỏ hay ăn gì, mang đúng thứ ấy, giỏ quà sẽ chạm tới họ hơn bất kỳ hộp quà đắt tiền nào.

Ghép theo người nhận giúp giỏ thành Nam không phải mang những món người nhận không dùng tới, và giữ được những món họ thật sự nhớ.

Đóng giỏ thành Nam cho đường xa và đường gần

Tách giỏ thành hai túi ngay khi đóng sẽ dễ cho cả người mang lẫn người nhận:

1. Túi khô: kẹo, bánh nhãn, gạo. Kẹo và bánh nhãn để hộp cứng, gạo làm đáy.
2. Túi mềm: xíu páo, bánh gai. Để hộp riêng, không đè, tránh nắng.
3. Túi lạnh: nem nắm. Bọc kín, đá gel, tách xa bánh để khỏi ám mùi thính.
4. Đường xa nhiều ngày: chỉ mang túi khô, bỏ hai túi còn lại.
5. Ghi cho người nhận: túi lạnh dùng trước, túi mềm trong vài ngày, túi khô cất dần.

Một mẹo cho xíu páo: mua mẻ ra lò sát giờ đi, để nguội hẳn rồi mới đóng hộp. Đóng khi bánh còn nóng, hơi nước đọng làm vỏ bánh ỉu và nhanh hỏng.

Bánh nhãn và kẹo đều sợ ẩm: thêm một gói hút ẩm vào hộp nếu đi mùa nồm, và dặn người nhận đóng kín sau mỗi lần mở.

Mùa nào về thành Nam thì giỏ có gì

Đầu xuân, ngay sau Tết, vùng Vụ Bản có phiên chợ Viềng họp một lần trong năm, người khắp nơi kéo về từ đêm hôm trước. Người đi chợ thường mua cây giống, nông cụ, đồ cũ, và mua bánh gai, bánh quà làm lộc đầu năm mang về cho người nhà. Ai về đúng dịp này, giỏ quà có thêm câu chuyện của phiên chợ, nhưng nhớ chợ rất đông, đồ bày nhiều, nên hỏi kỹ hàng làm ở đâu.

Mùa hè nóng là mùa khó cho xíu páo, bánh gai, nem nắm; giỏ nên nghiêng hẳn về kẹo, bánh nhãn, gạo. Trời nóng kẹo cũng dễ chảy, để kẹo trong khoang có điều hoà, không để cốp xe. Mùa gặt vùng Hải Hậu là lúc gạo mới, thơm hơn; người có xe riêng có thể mang một bao về chia cho các nhà.

Cuối năm, phố thành Nam làm bánh kẹo nhiều cho Tết, người đi xa về quê đông. Đây là mùa giỏ quà Nam Định cũ phong phú nhất, cũng là mùa nên mua sớm, đặt trước nếu cần số nhiều. Trời lạnh giúp bánh mềm, xíu páo đi đường được lâu hơn mùa hè đôi chút.

Những món nên để lại thành Nam

Phở bò Nam Định là món mà dân thành Nam tự hào, người làng Vân Cù, Giao Cù mang nghề phở đi khắp nơi. Nhưng phở là món ăn tại chỗ, nóng, với nước dùng vừa chan. Mang phở đi xa không giữ được điều làm nên bát phở. Quà hợp hơn là lời mời người nhận về thành Nam ăn phở cùng.

Các món ăn tại quán như bánh cuốn, bún, nem rán đều cũng vậy. Đồ tươi sống ở chợ vùng biển như cá, ngao, tôm tươi ngon nhất là ăn tại chỗ; mang đi xa không có cách giữ lạnh đúng vừa hỏng vừa có nguy cơ ngộ độc.

Muối, nước mắm làm thủ công của vùng biển cũng có, nhưng là đồ nặng, có nước, dễ đổ; chỉ mang khi có xe riêng và người nhận thật sự cần.

Rượu quê không nhãn, không rõ nguồn cũng không nên làm quà, vì nguy cơ methanol. Nếu muốn có chai rượu trong giỏ, chỉ chọn rượu có nhãn đầy đủ, và hỏi người nhận có uống không. Trà và rượu quê có danh mục riêng trên trang.

Câu hỏi thường gặp

Nam Định cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ 1/7/2025, tỉnh Nam Định đã nhập cùng Hà Nam vào tỉnh Ninh Bình mới. Các vùng quen gọi như thành phố Nam Định cũ, Vụ Bản, Hải Hậu, Giao Thủy nay thuộc xã, phường mới của Ninh Bình. Tên các món quà thì vẫn giữ như cũ.

Kẹo Sìu Châu để được bao lâu?

Kẹo khô gói kín thường để được khá lâu, nhưng thời gian cụ thể tuỳ loại và bao bì; đọc hạn dùng hoặc hỏi người bán. Cất nơi khô mát, xa bếp, đóng kín sau khi mở để kẹo không ỉu hay chảy.

Bánh xíu páo mang đi xa được mấy ngày?

Xíu páo có nhân thịt nên chỉ để được vài ngày ở nơi thoáng mát, mùa nóng ngắn hơn. Để ngăn mát lâu hơn chút, khi ăn hâm lại cho vỏ giòn. Đi đường dài nhiều ngày thì không nên mang.

Bánh nhãn Hải Hậu có hợp cho trẻ nhỏ không?

Bánh nhãn giòn, ngọt, trẻ lớn thường thích. Viên bánh cứng và tròn nên với trẻ nhỏ cần người lớn bẻ nhỏ và trông khi ăn để tránh hóc. Bánh nhiều đường, nên cho ăn lượng vừa phải.

Mang gạo Hải Hậu lên máy bay được không?

Gạo là hàng khô, thường mang được trong hành lý ký gửi nếu đóng gói kín, không rách. Gạo nặng nên tính trước giới hạn hành lý của vé. Đi nước ngoài thì kiểm quy định kiểm dịch nước đến về ngũ cốc.

Mua bánh gai Viềng ở đâu nếu không về tận Vụ Bản?

Bánh gai mang tên Viềng thường được bán ở chợ và cửa hàng trong vùng thành Nam cũ. Nên hỏi người bán làm ở đâu, ngày làm, và mua sát ngày đi. Cách chọn nơi mua đúng hàng làng có bài riêng trong danh mục mua quà đúng nơi.