Một giỏ quà quê Hà Nội gọn và cân thường gồm ba lớp: món khô để được lâu (ô mai, mứt, trà sen, các loại bánh khô), một món theo mùa nếu đúng lúc (cốm vào thu, bưởi Diễn cuối năm), và một món mang được câu chuyện của phố hay làng. Ghép như vậy thì người nhận ở xa vẫn còn thứ dùng sau khi món tươi đã hết.
Bài này viết cho người sắp rời Hà Nội sau kỳ nghỉ, người ở Hà Nội muốn gửi chút vị phố về cho con cháu đi làm xa, và người đi công tác hỏi "về Hà Nội nên mang gì". Phần xứ Đoài, tức vùng Hà Tây cũ đã nhập vào Hà Nội từ năm 2008, có bài riêng vì quà ở đó mang nếp khác hẳn.
Nguyên tắc chung khi ghép: mỗi giỏ chỉ cần năm sáu món, có đủ ngọt, chua, thơm, có ít nhất một món ăn ngay và một món cất được vài tuần. Giỏ to hơn chưa chắc vui hơn, vì người nhận ở xa thường sống nhà nhỏ, ít người, dễ phải bỏ bớt phần tươi.
Giỏ quà quê Hà Nội khác quà phố ở chỗ nào
Hà Nội là thủ đô nhưng phần lớn thứ người ta gọi là "quà Hà Nội" vốn sinh ra ở làng: cốm của làng Vòng, nay nằm giữa phố Cầu Giấy; trà ướp sen của dân quanh Hồ Tây; bưởi của làng Diễn ở phía tây bắc. Phố cũ thì giữ phần chế biến và buôn bán, nơi những món ấy được gói lại cho người mua mang đi. Vì vậy giỏ quà Hà Nội đúng nghĩa là giỏ có cả hai nửa: thứ làng làm ra và cái nếp gói, ướp, sên của người phố.
Điểm khác thứ hai là độ tinh. Quà Hà Nội ít món to, nhiều món nhỏ, cầu kỳ ở khâu làm: một gói trà sen là công ướp nhiều lượt, một miếng bánh cốm là cốm đã giã, đã sên với đường và đậu. Người nhận thường quý ở chỗ đó hơn là ở khối lượng. Một giỏ quà Hà Nội vừa tay, ít món mà đúng món, thường được nhớ lâu hơn một thùng đầy đồ chợ.
Điểm thứ ba là mùa. Hà Nội có những món chỉ ngon trong mấy tuần, như cốm non đầu thu. Ai về đúng mùa thì món ấy là trọng tâm của giỏ; ai về trái mùa thì dựa vào lớp đồ khô và để lời hẹn cho lần sau, không cố mua thứ trái vụ cho đủ danh sách.
Những món thường có trong giỏ quà quê Hà Nội
Bảng dưới gom các món hay được chọn, xếp theo khả năng đi xa. Thời gian để được chỉ là mức thường gặp, phụ thuộc cách làm của từng nhà và cách bạn cất; luôn hỏi lại người bán ngày làm và cách giữ.
| Món | Nhóm | Đi xa | Ghi chú khi ghép giỏ |
|---|---|---|---|
| Cốm non | Theo mùa, tươi | Kém, nên dùng sớm | Gói lá sen, không để trong túi kín hơi; hợp người nhận ở gần hoặc đi trong ngày |
| Bánh cốm | Bánh mềm | Trung bình | Mềm, dễ khô cứng nếu để lâu; mua sát ngày đi |
| Ô mai (mơ, sấu, mận, gừng) | Đồ khô | Tốt | Hợp cả người già lẫn người trẻ; chọn vị ít ngọt cho người kiêng đường |
| Trà ướp sen | Đồ khô | Tốt nếu kín | Tránh xếp cạnh mắm, hành, đồ có mùi vì trà hút mùi |
| Mứt Tết (sen, gừng, bí, quất) | Đồ khô theo dịp | Tốt | Chủ yếu dịp cuối năm; mứt ướt cần hộp kín |
| Bưởi Diễn | Trái cây cuối năm | Tốt so với trái cây khác | Nặng; vỏ dày nên giữ được khá lâu ở nơi thoáng |
| Ô mai sấu, sấu ngâm | Đồ chua | Trung bình | Sấu ngâm có nước, phải đóng lọ kín và bọc túi |
Nhìn bảng sẽ thấy giỏ đi xa nên lấy ô mai, trà sen hoặc mứt làm nền, rồi thêm một món mềm hoặc tươi tuỳ đường đi dài hay ngắn.
Ghép giỏ theo quãng đường
Đi trong ngày, nhận ngay tối đó. Đây là lúc nên mang cốm non, bánh cốm, bánh mềm. Người nhận ở Hải Phòng, Ninh Bình, Bắc Ninh hay các tỉnh đi về trong ngày được ăn đúng lúc món còn thơm. Lớp đồ khô lúc này chỉ cần một gói nhỏ để giữ lại.
Đi một đến hai ngày, bằng tàu hoặc xe đêm. Bớt món tươi, giữ một gói cốm nhỏ nếu đang mùa và chấp nhận nó kém thơm hơn. Phần chính chuyển sang ô mai, trà sen, mứt. Bánh cốm vẫn mang được nếu mua sát giờ đi và để nơi thoáng, không nhét dưới gầm xe nóng.
Đi máy bay vào miền Nam hoặc ra nước ngoài. Gần như chỉ còn đồ khô đóng kín. Các món có nước như sấu ngâm cần xem quy định hành lý của hãng bay trước khi xếp vào túi; phần này có bài riêng trong danh mục mang quà đi xa. Đi nước ngoài thì hạt, trái cây tươi, đồ tươi thường bị giữ ở kiểm dịch nước đến, nên chỉ chọn món khô có bao bì rõ ràng.
Gửi chứ không tự mang. Nếu nhờ chuyển phát hoặc gửi xe, chọn món khô và chịu được va đập. Cốm non gần như không hợp để gửi đường dài vì vừa dễ dập vừa mất mùi.
Món theo mùa: khi nào giỏ có cốm, khi nào có bưởi
Cốm non thường vào độ khoảng đầu thu, quanh tháng tám đến tháng mười dương lịch, lệch theo năm và theo thời tiết vụ lúa. Đầu mùa cốm dẻo, thơm mùi lúa non; cuối mùa hạt già hơn, chắc hơn. Nếu bạn về Hà Nội đúng dịp này, một gói cốm gói lá sen là món dễ khiến người xa phố nhớ nhất, nhưng nó không chờ ai: để lâu là khô, mất mùi.
Cuối năm thì bưởi Diễn và mứt Tết lên ngôi. Bưởi có vỏ dày nên chịu đường xa hơn hầu hết trái cây miền Bắc, lại hợp làm quà biếu dịp Tết. Mứt sen, mứt gừng, mứt bí là lớp quà khô hợp để chung một giỏ với trà. Mùa hè lại có sấu: sấu xanh dùng nấu canh, sấu dầm, sấu ngâm đường, ô mai sấu. Người Bắc ở xa thường nhớ vị sấu hơn nhiều món đắt tiền.
Nếu đi trái tất cả các mùa ấy, đừng tiếc. Ô mai và trà sen gần như quanh năm, đủ làm nền cho một giỏ quà gọn. Lịch chi tiết từng tháng có trong danh mục lịch quà theo mùa của trang.
Giỏ quà Hà Nội hợp với từng người nhận
Cùng một vốn món, sắp lại theo người nhận sẽ thấy giỏ "trúng" hơn hẳn. Một vài cách ghép hay dùng:
- Ông bà, người lớn tuổi: trà sen, ô mai gừng hoặc mơ ít ngọt, một gói cốm nếu đang mùa. Tránh món quá dai, quá cứng; hỏi trước nếu người nhận kiêng đường.
- Con cháu đi làm xa, ở trọ: ô mai, mứt, bánh khô ăn dần được, không cần bếp. Một gói trà nhỏ để mời bạn cùng phòng.
- Đồng nghiệp ở văn phòng: nhiều gói nhỏ dễ chia hơn một hộp to: ô mai gói lẻ, bánh cốm cắt miếng.
- Người Bắc sống ở miền Nam lâu năm: thứ ở trong ấy khó tìm đúng vị như cốm non, sấu, trà sen ướp kiểu cũ.
- Người nhận ít ăn ngọt: bớt mứt và bánh, thêm trà và ô mai vị chua mặn; giỏ vẫn đủ đầy mà không bị bỏ dở.
Ghép theo người nhận không cần nhiều tiền hơn, chỉ cần hỏi trước một câu: nhà mình có ai kiêng gì không.
Mua và gói giỏ quà Hà Nội trước ngày đi
Thứ tự dưới đây giúp món tươi không phải chờ món khô, và giỏ không bị lẫn mùi:
- Mua đồ khô trước vài ngày: ô mai, trà, mứt. Kiểm bao bì kín, hỏi ngày làm và cách cất.
- Mua món mềm và món tươi sát ngày đi, tốt nhất là buổi sáng hôm đi hoặc chiều hôm trước.
- Tách món có mùi mạnh, món có nước ra khỏi trà và bánh. Trà để riêng một ngăn.
- Cốm, bánh mềm để trên cùng, không đè vật nặng; không bọc kín trong túi nóng ẩm.
- Ghi lại cho người nhận món nào ăn trước, món nào để được, bằng lời dặn khi trao quà.
Mua ở đâu cho đúng hàng làng, hỏi người bán những gì, có bài riêng trong danh mục mua quà đúng nơi; bài này chỉ dặn một điều: mua vừa đủ, đừng gom quá nhiều món tươi rồi phải bỏ.
Tới nơi rồi: cất và chia quà Hà Nội thế nào
Nhiều giỏ quà ngon lúc mua mà hỏng ở khâu cuối: người nhận không biết món nào cần ăn trước, để cả giỏ trên nóc tủ lạnh hay góc bếp nóng. Vì vậy khi trao, bạn nên dặn rõ ba nhóm. Nhóm ăn ngay trong một hai ngày gồm cốm non, bánh cốm, bánh mềm. Nhóm cất nơi khô mát dùng dần gồm ô mai, mứt, bưởi. Nhóm cất kín tránh mùi là trà.
Cốm non nếu chưa ăn hết thì nhiều nhà để ngăn mát trong hộp kín, khi ăn để ra ngoài cho hết lạnh; cốm sẽ kém thơm hơn lúc mới nhưng vẫn dùng được để nấu chè cốm, làm chả cốm. Ô mai sau khi mở gói nên đóng lại kín, tránh để gần bếp vì đường chảy nhão. Bưởi Diễn để chỗ thoáng, không chồng nhiều quả đè nhau; vỏ héo dần là bình thường, múi bên trong thường vẫn ngọt.
Nếu quà là cho cả nhà lớn, nên chia ngay khi mở giỏ thành phần cho từng hộ, thay vì để một người giữ rồi chia sau. Món mềm và món tươi chờ càng lâu càng kém, mà quà Hà Nội vốn được quý ở cái vừa tới.
Những món nên để lại Hà Nội
Có những thứ ngon ở Hà Nội nhưng không hợp làm quà mang xa: phở, bún chả, bánh cuốn nóng, những món ăn ngay tại hàng. Mua mang đi thì tới nơi chỉ còn cái vỏ của món, mất hẳn điều làm nên nó. Với những món ấy, quà tốt hơn là lời kể và một lời mời người nhận khi nào ra Hà Nội thì đi ăn cùng.
Đồ tươi sống, giò chả không có cách giữ lạnh, các món nước béo cũng nên tránh khi đường dài. Nếu nhất định mang giò chả, đó là chuyện của chuyến đi ngắn có thùng giữ lạnh, không phải của giỏ quà thường. Phần giò chả làng nghề nổi tiếng thuộc vùng Thanh Oai xứ Đoài, nói ở bài riêng về quà quê Hà Tây cũ.
Hoa quả nhập khẩu, bánh kẹo đóng hộp bán đầy ở mọi thành phố cũng không nên chiếm chỗ trong giỏ quà quê. Chúng không sai, nhưng người nhận ở đâu cũng mua được, nên không mang được vị Hà Nội. Chỗ trong vali hay trên xe có hạn, nên dành cho thứ chỉ phố cũ và làng ven đô mới có.
Món cuối cùng nên để lại là sự vội. Một giỏ quà Hà Nội gói kỹ, mỗi món có lời kể ngắn về làng hay phố làm ra nó, thường được người nhận quý hơn một túi to mua vội ở cửa hàng gần bến xe.
Câu hỏi thường gặp
Cốm làng Vòng mang vào miền Nam bằng máy bay được không?
Thường mang được vì cốm là đồ khô, nhưng cốm non dễ mất mùi và khô sau vài ngày. Nên gói lá sen, để trong hộp cứng ở hành lý xách tay, không ép chặt, và để người nhận dùng sớm. Quy định hành lý cụ thể bạn kiểm trên trang của hãng bay trước chuyến đi.
Ngoài mùa cốm thì giỏ quà Hà Nội nên có món gì làm chính?
Ô mai và trà ướp sen là hai món làm nền quanh năm, gọn và để được lâu. Cuối năm thêm mứt và bưởi Diễn, mùa hè thêm sấu. Một gói bánh khô hay bánh cốm mua sát ngày đi giúp giỏ có món mềm ăn ngay.
Quà Hà Nội cho người ăn kiêng đường nên chọn gì?
Bớt mứt và bánh ngọt, thay bằng trà, ô mai vị chua mặn hoặc gừng ít đường. Hỏi người bán loại nào ít đường, đọc kỹ thành phần trên bao bì, và nếu người nhận có bệnh cần ăn kiêng thì để họ tự quyết món nào dùng được.
Trà sen để chung giỏ với đồ khác có bị ám mùi không?
Có. Trà hút mùi rất nhanh, nhất là mùi mắm, hành tỏi, đồ khô có mùi biển. Nên cất trà trong hộp kín riêng, xếp cách xa các món có mùi, và không cho chung túi ni lông với đồ ăn mặn.
Quà Hà Nội và quà Hà Tây cũ khác nhau thế nào?
Quà phố và làng ven đô Hà Nội cũ thiên về món tinh, nhỏ: cốm, trà sen, ô mai, bánh cốm. Vùng Hà Tây cũ có nhiều quà làng nghề mộc mạc hơn như chè lam, bánh tẻ, miến, tương, giò chả. Cả hai nay đều thuộc Hà Nội nên một giỏ có thể ghép cả hai.
Đi Hà Nội vài ngày có nên mua quà từ hôm đầu không?
Chỉ nên mua đồ khô từ sớm như ô mai, trà, mứt. Món mềm, món tươi nên để tới sát ngày về để còn ngon khi trao. Mua sớm quá dễ phải mang theo suốt chuyến, đồ dập và mất mùi.