Quà miền Tây cho người miền Bắc nên nghiêng về những món người Bắc vốn dùng trong bếp: tôm khô, nước mắm, gạo thơm, hạt sen, khô cá ít mặn, bưởi và trái vỏ dày. Những món "chia phe" như mắm cá linh, mắm thái, sầu riêng, kẹo quá ngọt thì chỉ nên mang một ít, kèm lời dặn cách ăn. Như vậy giỏ quà ít bị bỏ dở và người nhận thấy được tấm lòng hơn là thấy lạ.
Bài này viết cho người miền Tây đi làm, đi học ở phía Bắc, người ở quê gửi đồ ra cho con cháu, người có thông gia, bạn bè ở Hà Nội, Hải Phòng, các tỉnh đồng bằng và trung du. Nhận xét về khẩu vị dưới đây là xu hướng chung, mỗi gia đình một khác; hỏi trước người nhận vẫn là cách chắc nhất.
Khẩu vị Bắc và Nam khác nhau ở đâu
Bếp miền Tây quen dùng đường, nước cốt dừa, mắm cá trong món kho, món chấm, nên nhiều món mang vị ngọt và béo rõ. Bếp miền Bắc thường thiên về vị thanh, ít ngọt, nêm mắm muối vừa, ăn rau luộc, canh cua, cá kho tương, giò chả. Đây không phải chuyện ai ngon hơn ai, mà là nền vị khác nhau, và quà quê đi qua nghìn cây số sẽ gặp nền vị đó.
Vì thế, món càng gần với thứ người Bắc vẫn nấu, càng dễ được dùng hết. Tôm khô, nước mắm, gạo, hạt sen, khô cá là những thứ có mặt trong bếp Bắc từ lâu; quà miền Tây chỉ thay nguồn hàng, không bắt người nhận đổi thói quen. Trái lại, mắm cá đặc, bánh kẹo rất ngọt, trái có mùi mạnh là những món người nhận phải "làm quen".
Điều này không có nghĩa là không nên mang món lạ. Món lạ là món để kể chuyện, để người nhận nếm một vị mới. Chỉ cần mang ít, kèm cách ăn, và đặt nó bên cạnh những món quen, không để nó thành phần chính của giỏ.
Món dễ được đón nhận
Tôm khô. Người Bắc nấu canh, xào rau, làm nhân bánh, rang cháy tỏi. Tôm khô miền Tây, vùng biển Cà Mau, Bạc Liêu cũ thường được quý vì con chắc, ngọt. Gói nhỏ, hút chân không, dặn cất ngăn mát.
Nước mắm ngon. Bữa cơm Bắc không thiếu bát nước mắm. Một chai nước mắm làng biển phía Nam, đóng kỹ, gửi theo thùng hàng là món người nhận dùng mỗi ngày. Hỏi trước nhà họ quen độ đạm cao hay vừa, vì nước mắm quá đậm có khi lại bị để dành mãi không dùng.
Gạo thơm. Gạo miền Tây như các giống gạo thơm Nam Bộ là món mộc mà thiết thực. Một túi nhỏ đủ vài bữa là vừa, nhà người nhận có thể đã quen loại gạo khác.
Hạt sen, đường thốt nốt. Người Bắc nấu chè sen, chè đỗ, nên hạt sen sấy Đồng Tháp và đường thốt nốt An Giang là những món vừa quen vừa mới.
Khô cá ít mặn, khô mực. Khô cá dứa, khô cá lóc, khô mực nướng là món nhắm, món cơm người Bắc dễ dùng. Chọn loại ít mặn, dặn cách nướng, chiên. Khô đã nướng sẵn, xé nhỏ, đóng hũ là món tiện cho gia đình bận rộn, mở ra ăn ngay với cơm hay cháo.
Bưởi và trái vỏ dày. Bưởi da xanh, bưởi Năm Roi, xoài, thanh long chịu được đường ra Bắc và hợp khẩu vị đa số người nhận.
Món dễ "chia phe": mang ít, dặn kỹ
Có những món người miền Tây rất tự hào nhưng người nhận phía Bắc có thể thích hoặc không. Với nhóm này, nguyên tắc là mang ít và kèm cách ăn:
- Mắm cá linh, mắm cá sặc, mắm thái: đậm mùi, cách ăn riêng. Mang một hũ nhỏ, dặn mắm thái ăn kèm thịt luộc, rau sống; mắm cá dùng nấu lẩu, chưng thịt.
- Sầu riêng và bánh có nhân sầu riêng: có người mê, có người sợ mùi. Hỏi trước; nếu gửi, tách múi cấp đông, hút chân không, hỏi đơn vị vận chuyển.
- Kẹo dừa, mứt dừa, bánh pía ngọt: ngon nhưng ngọt đậm với nhiều người Bắc, nhất là người lớn tuổi. Chọn loại ít ngọt nếu có, mang lượng vừa phải.
- Ba khía muối: rất mặn nếu ăn không trộn. Dặn cách trộn tỏi, ớt, chanh, đường, hoặc thay bằng tôm khô.
- Bánh tráng phơi sương, bánh tráng dẻo: người Bắc ít quen cuốn kiểu này. Kèm lời dặn cuốn thịt luộc, rau, chấm nước mắm pha, hoặc chọn bánh tráng nướng giòn.
Món chia phe là món đáng mang nhất nếu người nhận thích khám phá. Chỉ cần đừng để chúng chiếm nửa thùng quà, và đừng gửi cho người lớn tuổi khó tính mà không hỏi trước.
Món miền Tây và cách người Bắc thường dùng
Bảng dưới gợi ý cách dùng quen thuộc ở phía Bắc cho từng món, để bạn viết lời dặn kèm quà cho đúng:
| Món | Người Bắc thường dùng | Lời dặn nên kèm |
|---|---|---|
| Tôm khô | Nấu canh bí, canh rau, xào, làm nhân | Cất ngăn mát, ngâm nước ấm trước khi nấu |
| Nước mắm | Pha nước chấm, nêm món | Đậm hơn nước mắm thường, pha loãng khi chấm |
| Hạt sen sấy | Nấu chè, hầm canh | Ngâm trước khi nấu, bỏ tim nếu không thích đắng |
| Khô cá dứa | Nướng, chiên ăn với cơm | Nướng lửa nhỏ, xé nhỏ, chấm tương ớt |
| Kẹo dừa | Ăn chơi, mời khách | Cất mát, ăn ít một, trẻ nhỏ cẩn thận dính răng |
| Mắm thái | Ít quen | Ăn kèm thịt luộc, dưa leo, rau sống, cuốn bánh tráng |
| Bưởi da xanh | Ăn tráng miệng | Để vài ngày cho ráo vỏ, bóc tách múi |
| Bánh tráng nướng | Ăn chơi | Nướng lại trên bếp nếu bị ỉu |
Một tấm giấy nhỏ ghi ba bốn dòng như cột cuối, bỏ vào thùng quà, giúp người nhận dùng đúng mà không phải gọi hỏi. Với người lớn tuổi, chữ to, rõ là đủ.
Khí hậu phía Bắc và chuyện cất giữ
Miền Tây nóng quanh năm, phía Bắc có mùa đông lạnh và những tuần nồm ẩm cuối đông, đầu xuân. Mùa nồm, tường nhà đổ mồ hôi, đồ khô để ngoài vài ngày đã mềm, có khi lên mốc. Tôm khô, khô cá, khô mực, bánh tráng, đường thốt nốt, muối tôm đều là những món hút ẩm, nên dặn người nhận cất hộp kín, cho vào ngăn mát nếu tủ còn chỗ.
Mùa hè phía Bắc lại rất nóng. Kẹo dừa, mứt dừa, bánh có bơ có thể mềm chảy nếu để trong phòng không có điều hoà. Ngược lại, mùa đông lạnh là lúc kẹo dừa, bánh pía giữ dáng tốt nhất.
Vì thế, thời điểm gửi cũng nên tính. Gửi đồ khô nhiều vào giữa mùa nồm, người nhận phải lo cất giữ vất vả; gửi kẹo dừa giữa tháng nóng nhất, kẹo dễ chảy. Nếu được, chọn món theo mùa phía người nhận, không chỉ theo mùa phía người gửi.
Bếp ở các căn hộ phía Bắc thường nhỏ, tủ lạnh nhỏ, ít chỗ để đồ có mùi. Nên chia đồ khô thành gói nhỏ vừa một lần nấu, để người nhận lấy ra từng gói mà không phải mở cả túi lớn, vừa đỡ ẩm vừa đỡ ám mùi sang thức ăn khác trong tủ.
Viết lời dặn kèm quà trong năm phút
Lời dặn kèm là phần nhỏ nhất của giỏ quà nhưng quyết định món có được dùng đúng hay không. Một cách viết nhanh:
- Liệt kê từng món trong thùng, ghi tên quen gọi và nơi làm (ví dụ: tôm khô vùng Cà Mau).
- Mỗi món ghi một dòng cách dùng ngắn: ăn ngay, nấu, nướng, chấm.
- Ghi cách cất: ngăn mát, ngăn đá, chỗ khô, để ngoài cho chín thêm.
- Ghi hạn dùng ước chừng theo lời người làm, thêm "ăn trước" cho món mau hỏng.
- Đánh dấu món nào hợp ai: món cho ông bà, món cho trẻ, món cho người thích nhậu.
- Thêm một dòng hỏi thăm, không cần dài.
Nếu gửi qua người khác mang hộ, nhắn tin lời dặn cho người nhận nữa, phòng khi tờ giấy thất lạc. Người nhận biết trước trong thùng có gì cũng sẽ mở thùng sớm, không để quà nằm chờ.
Lời dặn không cần văn hoa. Người nhận cần biết ăn thế nào, cất ở đâu, ăn trước món nào; phần tình cảm nằm ở việc bạn đã nghĩ tới những điều đó.
Ba giỏ mẫu cho ba kiểu gia đình ở phía Bắc
Ví dụ giả định để bạn hình dung, đổi món theo mùa và theo vùng bạn đang ở:
- Ông bà ở Nam Định cũ, Thái Bình cũ, ăn nhạt, nấu cơm hằng ngày: tôm khô, một chai nước mắm, hạt sen sấy, một trái bưởi, một túi gạo nhỏ. Không mắm cá, ít kẹo.
- Gia đình trẻ ở Hà Nội, có con nhỏ, ít thời gian nấu: khô cá dứa đã nướng xé, bánh tráng nướng, kẹo dừa ít ngọt, xoài, thanh long. Món ăn được ngay.
- Đồng nghiệp, bạn bè thích khám phá: một hũ mắm thái nhỏ, một gói bánh tráng phơi sương, bánh pía một hộp, khô mực. Kèm lời dặn cách cuốn, cách ăn.
Ba giỏ dùng chung một kho món miền Tây nhưng không giỏ nào giống giỏ nào. Đó là điểm mấu chốt của quà quê đi xa: món đến từ quê mình, nhưng giỏ được ghép theo nhà người nhận.
Nếu gửi cùng lúc cho nhiều nhà ở phía Bắc, bạn đóng sẵn từng phần theo nhà, ghi tên ngoài túi. Người mang hộ hay người nhận đầu mối chỉ việc chia, không phải mở ra soạn lại.
Những lỗi hay gặp khi gửi quà miền Tây ra Bắc
Gửi quá nhiều một món. Một thùng kẹo dừa hay vài ký khô cá cho một gia đình nhỏ là quá tay. Người nhận ăn không hết, phải cho bớt hoặc để hỏng. Nhiều món, mỗi món một ít, luôn dễ dùng hơn.
Gửi trái mềm đi nhiều ngày. Chôm chôm, vú sữa, mãng cầu chín ra tới nơi thường đã thâm, úng. Chỉ gửi trái vỏ dày, hoặc để dành trái mềm cho lúc người nhận vào Nam.
Không đóng riêng đồ có mùi. Mắm, khô cá để chung với bánh kẹo làm cả thùng ám mùi. Luôn một túi, một hộp riêng cho đồ có mùi.
Không hỏi người nhận kiêng gì. Người lớn tuổi ở phía Bắc nhiều người đang ăn nhạt, kiêng ngọt. Một câu hỏi trước giúp tránh mua món họ không dùng được.
Không báo trước ngày tới. Thùng quà tới lúc cả nhà đi vắng, nằm ở chỗ gửi hai ba ngày là đủ làm hỏng đồ lạnh và trái cây. Nhắn trước ngày hàng tới, ai sẽ nhận.
Quên ghi tên món. Nhiều món khô miền Tây nhìn na ná nhau với người không quen. Ghi tên từng túi giúp người nhận không nhầm khô cá dứa với khô cá lóc, hay hạt sen với hạt khác.
Câu hỏi thường gặp
Người miền Bắc có ăn được mắm miền Tây không?
Nhiều người ăn được và thích, nhưng cũng nhiều người thấy lạ vì mùi đậm. Bạn mang một hũ nhỏ, dặn cách ăn kèm thịt luộc, rau sống, và đừng để mắm thành phần chính của giỏ quà.
Kẹo dừa có quá ngọt với người miền Bắc không?
Với nhiều người, nhất là người lớn tuổi, kẹo dừa truyền thống khá ngọt. Bạn chọn loại ít ngọt nếu có, mang lượng vừa phải, và thêm món mặn như tôm khô để cân giỏ.
Gửi quà miền Tây ra Bắc mùa nồm cần lưu ý gì?
Đồ khô dễ hút ẩm, mềm, mốc trong mùa nồm. Bạn đóng hút chân không, dặn người nhận cất hộp kín hoặc ngăn mát, và gửi lượng vừa đủ dùng trong vài tuần.
Trái cây miền Tây nào gửi ra Bắc được?
Trái vỏ dày như bưởi, xoài vừa già, thanh long, khóm chưa chín hẳn thường chịu được vài ngày đường. Trái mềm như chôm chôm, vú sữa, mãng cầu chín dễ hỏng, nên tránh.
Có nên gửi sầu riêng cho người ở Hà Nội?
Chỉ nên gửi nếu người nhận thích sầu riêng. Bạn tách múi, hút chân không, cấp đông, hỏi đơn vị vận chuyển có nhận không. Nhiều nhà xe, hãng bay hạn chế sầu riêng vì mùi.
Quà miền Tây cho người lớn tuổi phía Bắc nên chọn gì?
Tôm khô, nước mắm, hạt sen sấy, gạo thơm, bưởi là những món quen bếp, ít ngọt, dễ dùng. Bớt kẹo, mứt, mắm cá đậm, và hỏi trước người nhận đang kiêng gì.