Quà miền núi phía Bắc nên để lại: thịt rừng, rượu ngâm, cây thuốc rừng và vì sao

Khi đi miền núi phía Bắc, những thứ không nên mua làm quà gồm: thịt và sản phẩm từ động vật hoang dã (thường được gọi là thịt rừng), rượu ngâm động vật, rượu không nhãn đựng can, củ rễ và cây thuốc đào từ rừng được rao là chữa bệnh, nấm rừng và rau rừng lạ, lan rừng, cây cảnh và đá cảnh lấy từ núi. Lý do gói trong ba chữ: luật, an toàn và rừng. Có thứ có thể vi phạm quy định về động vật hoang dã, lâm sản; có thứ có thể gây ngộ độc; có thứ làm nghèo đi chính vùng đất bạn vừa ghé.

Bài này không nhằm doạ người mua. Phần lớn quà quê vùng núi như chè, gạo nương, miến dong, quế, hồi, thảo quả, đồ gác bếp từ vật nuôi đều an toàn và đáng mua. Danh sách dưới đây chỉ giúp bạn nhận ra những lời mời "chỉ ở đây mới có" nên từ chối, và biết mang gì thay vào.

Vì sao cần một danh sách "nên để lại"

Ở các điểm dừng trên đèo, các chợ du lịch hay ngay trong bản, khách miền xuôi thường được mời mua những thứ trông rất "rừng": miếng thịt khô sẫm màu được gọi là thịt nai, thịt sóc; bình rượu ngâm rắn, ngâm tắc kè; bó củ rễ được nói là thuốc quý; túi nấm hái trên núi. Lời mời thường đi kèm câu chuyện hấp dẫn và mức giá như thể rất hời.

Người mua thường không có cách nào kiểm được thứ mình cầm. Thịt có thể không phải loài như lời rao, củ có thể là loài khác, rượu có thể pha cồn công nghiệp. Ngay cả khi đúng là hàng rừng thật, việc mua bán lại đặt bạn vào thế vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã hoặc lâm sản, và có thể khuyến khích việc săn bắt, khai thác tiếp.

Vì vậy nguyên tắc của trang này đơn giản: quà quê là những thứ do người dân làm ra từ ruộng, nương, vườn, chuồng nuôi của họ, không phải những thứ lấy ra từ rừng mà người mua không kiểm được nguồn. Nguyên tắc ấy áp cho mọi tỉnh miền núi phía Bắc, từ Lào Cai, Tuyên Quang tới Cao Bằng, Lạng Sơn, Điện Biên.

Thịt rừng và sản phẩm từ động vật hoang dã

Thịt sóc, nhím, chồn, cầy, hươu nai, lợn rừng săn, chim rừng, các loại côn trùng hiếm hay sản phẩm như mật, cao, xương, sừng của động vật hoang dã đều không nên làm quà. Nhiều loài thuộc danh mục được pháp luật bảo vệ; mua bán, vận chuyển, tàng trữ có thể bị xử phạt hành chính, thậm chí xử lý hình sự với loài nguy cấp, quý, hiếm. Quy định cụ thể và danh mục loài thay đổi theo thời gian, nên khi cần chắc chắn hãy kiểm văn bản hiện hành.

Ngoài chuyện luật, thịt động vật hoang dã không qua kiểm soát thú y, có thể mang mầm bệnh truyền sang người. Người mua cũng không biết con vật được bắt bằng cách nào, có dùng bẫy độc hay không.

Còn một chuyện người mua ít nghĩ tới: không ít "thịt rừng" bày bán thật ra là thịt lợn, thịt bò nhuộm màu, sấy khói, bán với giá gấp nhiều lần. Dù là hàng thật hay giả, bạn đều thiệt. Thay vào đó, chọn thịt trâu, thịt lợn gác bếp làm từ vật nuôi, mua ở nơi có nhãn hoặc nhà làm rõ ràng.

Rượu ngâm động vật và rượu không nhãn

Rượu ngâm động vật. Bình rượu ngâm rắn, tắc kè, côn trùng, bộ phận động vật hay được bày bán như quà đặc sản. Ngoài nguy cơ dính tới loài được bảo vệ, rượu ngâm động vật không rõ cách xử lý có thể gây ngộ độc. Không nên mua, cũng không nên biếu.

Rượu không nhãn đựng can, chai tái sử dụng. Rượu nấu thủ công trôi nổi, không rõ nơi sản xuất có nguy cơ chứa methanol vượt mức, gây ngộ độc nặng, có thể mù hoặc tử vong. Nhìn, ngửi, nếm đều không phát hiện được methanol.

Nếu vẫn muốn mua rượu quê làm quà. Chỉ chọn rượu đóng chai có nhãn, có tên và địa chỉ nơi sản xuất, mua ở nơi bán ổn định. Nhắc người nhận uống có chừng mực, không lái xe sau khi uống.

Rượu ngâm cây thuốc, củ rễ. Nhiều loại được rao là bổ, chữa bệnh. Không ai đảm bảo đúng loài, đúng liều; có loài độc. Không nên làm quà, nhất là cho người lớn tuổi đang dùng thuốc.

Người nhận không uống rượu. Thay rượu bằng chè, quả theo mùa hoặc một hũ táo mèo tươi để họ tự làm siro. Món quà không cần có cồn mới thể hiện được vùng đất.

Củ rễ, cây thuốc, nấm và rau rừng lạ

Đây là nhóm dễ gây ngộ độc nhất, vì người mua không phân biệt được loài. Những trường hợp nên dè chừng:

• Củ, rễ, thân cây đào từ rừng được rao là "thuốc quý", "sâm núi", "bổ thận", "chữa đau lưng". Có thể là loài khác hẳn, có loài độc, có loài thuộc diện lâm sản bị hạn chế khai thác.
• Nấm hái trên núi, nhất là nấm hình dạng lạ, không phải loại trồng quen thuộc. Nấm độc và nấm ăn được có thể rất giống nhau; nấu chín không khử hết độc.
• Rau rừng, lá rừng bán theo bó, người mua không biết tên. Ở vùng núi phía Bắc từng có những vụ ngộ độc do nhầm lá ngón với rau ăn.
• Củ cần chế biến đặc biệt để khử độc như ấu tẩu: ăn tại chỗ do người địa phương nấu đúng cách thì khác, mang về tự nấu là chuyện khác hẳn.
• Sâm không rõ nguồn gốc bán theo củ ngoài chợ: thường không có giấy tờ, dễ là củ khác đội tên.

Ngay cả loại cây quen như gừng, nghệ, sả thì mua ở vườn nhà người dân vẫn tốt. Điều cần tránh là những thứ không biết tên, không biết ai trồng và được giới thiệu bằng công dụng chữa bệnh. Việc dùng bất kỳ cây thuốc nào cũng nên hỏi bác sĩ, dược sĩ.

Lan rừng, cây cảnh và đá cảnh

Không phải đồ ăn, nhưng hay được khách mua làm quà khi đi vùng cao:

• Lan rừng bứng từ thân cây cổ thụ: nhiều loài lan rừng đang bị khai thác cạn kiệt, cây bứng về cũng thường chết vì không hợp khí hậu dưới xuôi.
• Gốc đào, gốc mận rừng đào lên làm cây cảnh Tết: làm nghèo rừng và có thể vi phạm quy định về lâm sản.
• Cây con, hạt giống lấy từ rừng: ngoài chuyện lâm sản, mang ra nước ngoài còn vướng kiểm dịch thực vật.
• Đá cảnh nhặt ở vùng núi đá, nhất là trong khu công viên địa chất: là phần của cảnh quan cần được giữ.
• Tổ ong rừng còn ong, tổ chim: không phải quà, và nguy hiểm cho người mang.

Nếu muốn mang chút "núi rừng" về nhà, chọn cây giống ươm ở vườn ươm có nguồn gốc, hoặc đơn giản là một túi chè, một gói hạt giống rau do người dân tự để, mua ở chợ trong nước.

Hạt giống rau của bà con thường là giống địa phương như cải mèo, bí, đậu, gieo được ở vườn nhà dưới xuôi vào mùa mát. Đây là món quà nhỏ nhưng sống lâu, và hoàn toàn không lấy gì từ rừng.

Thay vì mua cái này, mang cái kia

Bảng gợi ý thay thế cho những lời mời hay gặp. Món thay thế vẫn mang chất vùng núi mà không ai phải lo:

Cột cuối không phải món "kém hơn". Đó chính là những thứ người vùng cao làm ra bằng sức lao động của họ; mua chúng là cách ủng hộ trực tiếp người dân mà không làm hại rừng.

Những món được mua nhưng phải hỏi kỹ

Thịt trâu, thịt lợn gác bếp. Là quà quen và hợp pháp khi làm từ vật nuôi. Hỏi thịt con gì, nuôi ở đâu, gác bao nhiêu ngày; chọn túi có nhãn ghi nơi làm nếu mua ở cửa hàng. Hàng rẻ bất thường thường là thịt sấy công nghiệp gắn tên gác bếp.

Mật ong. Mật của nhà nuôi ong thì nên mua; mật được gọi là "mật rừng" thì hỏi kỹ ai khai thác, khai thác thế nào. Không mua kèm tổ ong, sáp, nhộng không rõ nguồn.

Nấm hương, mộc nhĩ. Loại trồng phổ biến thì an toàn. Nấm hương được rao là "nấm rừng" thì nên hỏi rõ, vì lẫn nấm lạ là rủi ro.

Măng. Măng tre, măng nứa người dân hái và phơi là quà bình thường. Chỉ cần dặn người nhận ngâm, luộc kỹ nhiều nước trước khi nấu.

Hạt dổi, mắc khén. Gia vị quen của vùng núi. Nhiều nơi đã trồng; mua của người bán quen, hạt khô thơm, không mốc.

Từ chối thế nào cho nhẹ nhàng

Người bán ở vùng cao phần lớn hiền và thật thà; nhiều khi chính họ không coi những món trên là có vấn đề, vì đó là thứ quen thuộc trong đời sống. Từ chối không cần giảng giải hay tỏ thái độ. Một câu "cảm ơn, nhà không dùng" hoặc "mang xa không được" là đủ.

Cách tốt nhất là chủ động hỏi món khác ngay sau lời từ chối: "Nhà có chè tự sao không?", "Gạo nương năm nay thế nào?". Người bán vẫn bán được hàng, bạn vẫn có quà, cuộc mua bán kết thúc vui vẻ. Nếu người bán nài nỉ, cứ lịch sự đi tiếp, không cần giải thích dài.

Nếu đi theo đoàn, nên thống nhất trước với nhau những thứ không mua, để không ai bị kẹt giữa lời mời. Với người dẫn đường, tài xế, cũng nên nói trước bạn chỉ muốn mua quà của nhà làm ra, họ thường sẽ đưa bạn tới đúng chỗ.

Với trẻ nhỏ trong đoàn, đây cũng là dịp tốt để giải thích vì sao con sóc, con chim nên ở lại trong rừng. Một chuyến đi mà cả nhà cùng chọn quà của người làm ra thay vì quà lấy từ rừng là bài học nhẹ nhàng hơn nhiều so với lời răn.

Câu hỏi thường gặp

Mua thịt rừng làm quà có bị phạt không?

Nhiều loài động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ; mua bán, vận chuyển, tàng trữ có thể bị xử phạt hành chính, và với loài nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý hình sự. Danh mục loài và mức xử lý thay đổi theo văn bản hiện hành. Cách an toàn nhất là không mua.

Làm sao biết rượu quê có methanol?

Không thể biết bằng mắt, mũi hay vị giác. Methanol chỉ phát hiện được bằng kiểm nghiệm. Vì vậy chỉ nên mua rượu có nhãn, có tên và địa chỉ nơi sản xuất. Nếu sau khi uống thấy nhức đầu dữ dội, mờ mắt, buồn nôn, cần đến cơ sở y tế ngay.

Thịt trâu gác bếp có phải thịt rừng không?

Không. Thịt trâu gác bếp làm từ trâu nuôi, là món quà quen thuộc của vùng núi phía Bắc. Điều cần chú ý chỉ là nguồn gốc và cách làm: mua nơi có nhãn hoặc nhà làm rõ ràng, tránh hàng không rõ nguồn bán rẻ bất thường.

Mật ong rừng có nên mua làm quà?

Mật ong rừng khai thác bừa bãi có thể làm hại tổ ong và rừng, lại khó kiểm thật giả. Nếu muốn mua mật ong, nên chọn mật của nhà nuôi ong rõ ràng. Không giới thiệu mật ong như thuốc chữa bệnh; trẻ dưới một tuổi không ăn mật ong.

Bứng lan rừng về trồng có sống được không?

Phần lớn lan rừng ở vùng núi cao quen khí hậu mát, ẩm, khó sống ở đồng bằng nóng. Việc bứng lan rừng còn góp phần làm cạn kiệt loài và có thể vi phạm quy định về lâm sản. Muốn trồng lan, nên mua cây nhân giống ở vườn có nguồn gốc.

Quà quê vùng núi nào an toàn để mua?

Chè, gạo nương, nếp, miến dong, măng khô, quế, hồi, thảo quả, mắc khén, quả theo mùa, đồ gác bếp từ vật nuôi có nguồn gốc rõ đều là quà an toàn. Điểm chung là chúng do người dân trồng, nuôi, làm ra và người bán trả lời được rõ ràng nguồn gốc.