Quà quê Hưng Yên mới, tỉnh gồm Hưng Yên và Thái Bình cũ từ 1/7/2025, có ba món làm nền rất rõ: long nhãn (cùi nhãn sấy) và tương Bần của Hưng Yên cũ, bánh cáy của vùng Thái Bình cũ; thêm nhãn lồng tươi vào mùa hè và tôm, ruốc của vùng biển Thái Bình cũ. Ba món nền đều khô hoặc đóng chai, đi xa được, nên giỏ quà Hưng Yên mới là một trong những giỏ dễ mang nhất của đồng bằng Bắc Bộ.
Hai vùng nằm hai bên sông Luộc, nay thành một tỉnh. Quà của chúng bổ cho nhau: Hưng Yên cũ thiên ngọt và chấm, Thái Bình cũ có thêm vị biển. Bài này ghép cả hai thành một giỏ; ai cần đi sâu vào món ăn của Thái Bình cũ có thể đọc site riêng về Thái Bình trong cùng hệ.
Giỏ quà hai bên sông Luộc
Nhắc tới Hưng Yên, người ta nghĩ ngay tới nhãn. Vùng Phố Hiến xưa nổi tiếng với nhãn lồng cùi dày, và từ quả nhãn người ta làm ra long nhãn, thứ cùi nhãn sấy khô màu nâu cánh gián để được lâu, dùng nấu chè, pha nước, ăn vặt. Tương Bần của vùng Mỹ Hào là thứ chấm quen của bữa cơm Bắc. Gà Đông Tảo ở vùng Khoái Châu có tiếng trên cả nước. Đó là bốn chữ đầu tiên của quà Hưng Yên cũ.
Thái Bình cũ là đất lúa, giáp biển ở phía đông. Bánh cáy làng Nguyễn là món quà quen nhất: bánh làm từ gạo nếp rang, mạch nha, gấc, gừng, vừng, lạc, cắt miếng, gói giấy. Vùng ven biển có tôm khô, ruốc, cá khô, ngao. Những món ấy làm giỏ quà Hưng Yên mới có thêm vị mặn, cân lại cái ngọt của nhãn.
Điều đáng quý ở giỏ này là gần như món nào cũng là đồ khô hoặc đồ đóng kín. Chỉ có nhãn tươi theo mùa và gà làm sẵn là cần lo đường đi. Người ở xa muốn một giỏ quà quê ít rủi ro, ít hỏng thì Hưng Yên mới là lựa chọn dễ.
Các món trong giỏ quà Hưng Yên mới
Độ bền ghi ở mức thường gặp, phụ thuộc cách làm và bao bì. Hỏi người bán ngày làm, cách cất, nhất là với đồ sấy và đồ khô biển.
| Món | Vùng quen gọi | Đi xa | Vai trò trong giỏ |
|---|---|---|---|
| Long nhãn | Hưng Yên cũ | Tốt nếu kín | Món ngọt nền, dùng nấu chè, pha nước |
| Nhãn lồng tươi | Hưng Yên cũ | Ngắn | Món theo mùa, thường giữa hè |
| Tương Bần | Mỹ Hào | Tốt nếu chai kín | Món chấm cho bữa cơm |
| Bánh cáy | Làng Nguyễn, Thái Bình cũ | Tốt | Món ngọt mời trà, dễ chia |
| Tôm khô, ruốc | Ven biển Thái Bình cũ | Tốt | Món mặn cho bếp |
| Mật ong hoa nhãn | Vùng trồng nhãn | Tốt nếu chai kín | Món ngọt, chỉ mua nơi rõ nguồn |
| Gà Đông Tảo làm sẵn | Khoái Châu | Cần lạnh | Chỉ cho chuyến ngắn có thùng lạnh |
Một giỏ đi xa gọn có thể chỉ gồm long nhãn, bánh cáy, một chai tương và một gói tôm khô: bốn món, đủ ngọt, mặn, chấm, mời.
Mùa nhãn: lúc giỏ quà có trái tươi
Khi nào. Nhãn lồng thường chín rộ vào giữa hè, khoảng tháng bảy, tháng tám dương lịch, lệch theo năm. Đầu vụ quả ít, giữa vụ nhiều và đều, cuối vụ có nhãn muộn. Hỏi người quen ở quê trước khi về để biết vụ năm nay đã vào chưa.
Mang nhãn tươi thế nào. Nhãn cắt cả chùm có lá, xếp giỏ thoáng, không bọc kín, không để chỗ nắng. Nhãn tươi giữ ngon trong thời gian ngắn ở nhiệt độ thường, vỏ dễ thâm, cùi dễ nhũn khi nóng. Đi trong ngày thì yên tâm; đi một hai ngày thì cần chỗ mát và người nhận ăn sớm.
Nếu lỡ mùa. Long nhãn là "nhãn của mùa khác". Nhãn được bóc, sấy thành cùi khô để dùng quanh năm. Ai về Hưng Yên ngoài mùa nhãn thì long nhãn là cách mang vị nhãn đi xa, nhẹ hơn và bền hơn nhiều.
Chọn long nhãn cho quà. Nên mua nơi rõ người làm, hỏi sấy mẻ nào, có xông chất gì không. Long nhãn tốt thường có màu nâu tự nhiên, mùi thơm nhãn, không chua, không mốc. Cách nhận hàng thật giả chi tiết không thuộc góc bài này; ở đây chỉ nhắc mua vừa đủ dùng và cất kín.
Tương Bần và bánh cáy: hai món kể được chuyện
Tương Bần làm từ gạo nếp, đậu tương, muối, ủ trong chum và phơi nắng nhiều tháng. Bát tương Bần chấm rau muống luộc, đậu phụ rán là vị cơm quê Bắc mà nhiều người đi xa nhớ nhất. Một chai tương trong giỏ quà là thứ dùng được ngay trong bữa, khác hẳn những món chỉ để mời khách. Nhớ dặn người nhận đậy kín, để chỗ mát sau khi mở.
Bánh cáy là món quà ngọt của vùng Thái Bình cũ. Miếng bánh nhiều màu: vàng của nếp, đỏ của gấc, nâu của mạch nha, lấm tấm vừng lạc. Bánh được gói từng phong nhỏ, dễ chia, dễ để, hợp mời trà. Người Thái Bình cũ đi xa thường mang bánh cáy làm quà cho bạn bè, đồng nghiệp; bây giờ đó cũng là quà của tỉnh Hưng Yên mới.
Với người nhận ở miền Nam, tương Bần và bánh cáy là hai thứ khó tìm đúng vị. Tương ở trong ấy phần nhiều là tương ngọt kiểu khác, dùng cho món khác; người Bắc xa quê thường nhắc mãi bát tương sánh, hơi mặn, thơm mùi nếp. Bánh cáy thì gần như chỉ có khi ai đó mang từ quê vào. Vì vậy nếu giỏ đi xa phải bỏ bớt, nên giữ hai món này.
Hai món này hợp để kể kèm khi trao. Một câu về chum tương phơi nắng ở Mỹ Hào, một câu về làng Nguyễn làm bánh cáy là đủ để người nhận nhớ món quà có quê, có người làm, không chỉ là gói hàng mua ở siêu thị.
Vùng biển Thái Bình cũ: phần mặn của giỏ
Ít người nghĩ Hưng Yên mới có biển, nhưng từ khi Thái Bình cũ nhập vào, tỉnh có cả một dải bờ biển ở phía đông, nơi các vùng quen gọi là Thái Thụy, Tiền Hải. Ở đó người dân làm muối, nuôi ngao, đánh bắt ven bờ, phơi tôm, làm ruốc. Những thứ này làm giỏ quà có phần mặn cho bữa cơm, cân với vị ngọt của nhãn và bánh cáy.
Tôm khô, ruốc tôm là hai món dễ đưa vào giỏ nhất: khô, nhẹ, dùng nấu canh, rang, ăn với cơm. Cá khô cũng có, nhưng mùi mạnh hơn, chỉ hợp người nhận quen ăn và cần bọc kín riêng. Ngao tươi thì là chuyện của bữa ăn tại chỗ; nếu muốn mang, chỉ hợp chuyến ngắn trong ngày và cần giữ mát, ngâm nước theo cách người bán dặn.
Khi mua đồ khô biển, hỏi ngày phơi, có ướp gì không, và mua lượng người nhận dùng hết trong vài tuần. Đồ khô để lâu ngả màu, hút ẩm, mất vị. Nếu người nhận dị ứng hải sản, bỏ hẳn phần này và tăng phần tương, long nhãn, bánh.
Ghép giỏ Hưng Yên mới theo người nhận
Cùng vốn món, sắp lại theo người nhận như sau:
- Ông bà, cha mẹ: long nhãn để nấu chè, tương Bần cho bữa cơm, bánh cáy mời khách. Hỏi trước nếu người nhận kiêng đường để giảm phần bánh, long nhãn.
- Con cháu ở trọ, đi làm xa: bánh cáy, long nhãn ăn vặt, tôm khô hay ruốc ăn với cơm. Tương chỉ hợp nếu người nhận có bếp, có rau luộc.
- Đồng nghiệp, bạn bè: bánh cáy gói nhỏ, long nhãn chia túi. Tránh đồ biển có mùi trong quà văn phòng.
- Người nước ngoài: long nhãn và bánh cáy có bao bì kín, ít mùi; giải thích ngắn bánh làm từ gì.
- Người miền Nam: long nhãn, tương, bánh cáy đều đi máy bay được nếu đóng đúng cách; tương là chất lỏng nên kiểm quy định hãng bay.
Người Thái Bình cũ xa quê có khi chỉ cần đúng một gói bánh cáy làng mình và một hũ ruốc tôm, hơn là cả giỏ đủ loại. Hỏi họ nhớ món gì, mang đúng món ấy.
Người nhận có trẻ nhỏ thì bánh cáy cần cắt miếng nhỏ, vì bánh dẻo và có hạt lạc; người lớn tuổi răng yếu nên chọn bánh mới, còn mềm.
Đóng gói giỏ Hưng Yên mới cho đường xa
Giỏ này ít rủi ro nhưng vẫn có hai món cần cẩn thận là chai tương và đồ khô biển:
- Long nhãn đóng túi kín, thêm túi ngoài; nếu là hũ thì kiểm nắp.
- Tương: kiểm nút, quấn băng dính, bọc hai lớp túi, để chai đứng, chèn giấy cho khỏi lăn.
- Tôm khô, ruốc: túi zip hoặc hút chân không, để xa bánh và long nhãn để không ám mùi.
- Bánh cáy để trong hộp cứng, không đè, tránh nóng vì mạch nha dễ chảy dính.
- Nhãn tươi, nếu có, xếp giỏ thoáng riêng, đặt trên cùng.
- Gà làm sẵn, nếu có, vào thùng giữ lạnh riêng, ghi rõ để người nhận cất ngay khi tới.
Đi máy bay thì tương và mật ong là chất lỏng, thường phải để hành lý ký gửi; kiểm trang của hãng bay trước khi đóng.
Khi trao giỏ, dặn người nhận thứ tự dùng: nhãn tươi và gà làm sẵn trước, cất ngay vào tủ lạnh; bánh cáy ăn trong vài tuần; long nhãn, tôm khô, tương cất dần. Long nhãn mùa nồm nên để ngăn mát cho khỏi ẩm; tương sau khi mở đậy kín, để chỗ mát, múc bằng thìa khô.
Món nên để lại và điều cần nhớ
Gà Đông Tảo sống không phải quà để mang đi xa: vận chuyển gia cầm sống có quy định kiểm dịch, lại khổ cho con vật và phiền cho người nhận. Nếu muốn biếu, đặt gà làm sẵn, giữ lạnh, chỉ cho chuyến đi ngắn.
Mật ong hoa nhãn có ở vùng trồng nhãn, nhưng mật ong là món dễ gặp hàng pha. Chỉ mua nơi rõ người nuôi ong, và chỉ coi mật ong là thực phẩm, không phải thuốc; người có bệnh như tiểu đường nên hỏi bác sĩ trước khi dùng. Mật ong không dùng cho trẻ dưới một tuổi.
Rau trái theo mùa khác của vùng đồng bằng, như các loại rau, củ bán ở chợ quê, ngon thật nhưng ở thành phố cũng có, lại nặng và dễ héo. Chỗ trong giỏ có hạn, nên để dành cho những món chỉ vùng này mới có.
Món ăn của vùng như canh cá Quỳnh Côi, gỏi nhệch, các món ngao nấu: ăn tại chỗ là ngon nhất, không mang đi được. Giữ giỏ quà ở các món khô, món đóng chai, và món theo mùa nếu đường ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Hưng Yên mới gồm những tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, tỉnh Hưng Yên mới gồm tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình cũ. Các vùng quen gọi như Mỹ Hào, Khoái Châu, Đông Hưng, Thái Thụy nay thuộc xã, phường mới của tỉnh; khi ghi địa chỉ nhận hàng, dùng tên mới.
Long nhãn để được bao lâu?
Long nhãn là cùi nhãn sấy khô, cất kín nơi khô mát thường để được khá lâu, có thể vài tháng. Thời gian cụ thể tuỳ độ khô và cách đóng gói; nếu thấy ẩm, chua, mốc thì bỏ. Mùa nồm nên cất ngăn mát.
Mang tương Bần lên máy bay được không?
Tương là chất lỏng nên thường không mang theo hành lý xách tay vượt giới hạn chất lỏng. Để ở hành lý ký gửi, chai kín, bọc nhiều lớp, để đứng. Quy định cụ thể thay đổi theo hãng, nên kiểm trước chuyến bay.
Bánh cáy để được bao lâu?
Bánh cáy là bánh khô ngọt nên để được tương đối lâu nếu gói kín, để nơi khô mát. Trời nóng mạch nha có thể chảy, bánh dính vào nhau; trời nồm bánh dễ mềm. Đọc hạn trên bao bì hoặc hỏi người bán.
Nhãn lồng mang vào Sài Gòn có được không?
Mang được nếu đi máy bay trong ngày, nhãn mới cắt, xếp thoáng, không bọc kín. Đi xe, tàu nhiều ngày thì nhãn dễ thâm, nhũn. Nếu đường dài, long nhãn là lựa chọn bền hơn để mang vị nhãn đi xa.
Giỏ quà Hưng Yên mới cho người ăn kiêng đường nên thay bằng gì?
Bớt long nhãn, bánh cáy và mật ong, thay bằng tương Bần, tôm khô hay ruốc của vùng biển Thái Bình cũ. Nếu người nhận có bệnh cần ăn kiêng, để họ tự chọn món dùng được và hỏi bác sĩ khi cần.