Có. Từ 1/7/2025, tỉnh Bình Định cũ nhập vào Gia Lai mới, trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn, nên quà quê Gia Lai bây giờ có cả đồ biển: nước mắm, cá khô, mực khô, chả cá, bên cạnh đồ của nhà quê ven biển như bánh tráng nước dừa, nem chua, tré. Phía cao nguyên vẫn giữ những món quen: tiêu, cà phê, phở khô, mật ong, bò một nắng. Một giỏ cân thường lấy hai món biển, hai món núi và một món ngọt.
Câu hỏi “Gia Lai có quà biển không” nghe lạ với người quen nghĩ Gia Lai chỉ là phố núi Pleiku. Nhưng với người ở Quy Nhơn, An Nhơn, Tam Quan, quê mình vẫn là vùng biển, chỉ đổi tên tỉnh. Bài này giúp bạn ghép quà của hai nửa ấy thành một giỏ mang đi được, không phải liệt kê thêm một danh sách món.
Hai nửa cách nhau một dải đèo qua An Khê, Mang Yang. Đi lại vài giờ xe, nên đa số người cầm quà chỉ mua được một nửa ở chỗ mình; nửa kia nhờ người thân gửi xe xuống hoặc lên. Biết món nào đi xa được giúp bạn chọn đúng thứ nhờ gửi. Món khô thì nhờ gửi thoải mái, món lạnh thì nên mua ở chỗ mình đứng.
Quà biển và quà núi trong cùng một tỉnh
Bảng chia những món thường gặp theo hai nửa của tỉnh mới. Cột cuối nói món đó cần gì khi đi xa, để bạn biết món nào hợp với chuyến đi của mình.
| Nửa | Món | Vai trò trong giỏ | Cần gì khi đi xa |
|---|---|---|---|
| Biển (Bình Định cũ) | Nước mắm, mắm cá cơm | Món mặn dùng lâu | Chai kín, bọc nhiều lớp |
| Biển (Bình Định cũ) | Cá khô, mực khô, cá cơm khô | Món để dành | Hút ẩm, túi kín |
| Biển (Bình Định cũ) | Chả cá, nem chua, tré | Món ăn liền | Giữ lạnh, ăn sớm |
| Đồng bằng ven biển | Bánh tráng nước dừa, bánh ít lá gai, bánh hồng | Món ngọt hoặc bánh | Tránh đè, tránh ẩm |
| Cao nguyên (Gia Lai cũ) | Tiêu hạt, cà phê hạt | Gia vị và đồ uống | Túi kín, không cần lạnh |
| Cao nguyên (Gia Lai cũ) | Phở khô, bò một nắng, muối kiến vàng | Món nấu và món nhậu nhẹ | Phở khô bền; bò một nắng cần mát |
Nhìn cột cuối, những món bền nhất nằm ở cả hai nửa: nước mắm và cá khô bên biển, tiêu và cà phê bên núi. Những món cần lạnh cũng nằm ở cả hai nửa: chả cá, nem, tré bên biển; bò một nắng bên núi. Ghép giỏ chính là chọn bao nhiêu món cần lạnh mà chuyến đi của bạn chịu được.
Với chuyến đi trên một ngày mà không có giữ lạnh, cứ bỏ hẳn nhóm “ăn liền” và tăng nhóm khô. Giỏ vẫn đủ hai miền, chỉ thiếu món ăn ngay khi mở.
Nửa biển của Bình Định cũ: món mặn, món ăn liền và bánh
Người Bình Định cũ mang quà đi thường nghĩ tới nước mắm của các làng nghề ven đầm, ven biển, như vùng Gò Bồi. Nước mắm là món quà “dùng cả tháng”: một chai đủ cho nhiều bữa, người nhận nhớ quê mỗi lần nêm. Đi kèm có mắm cá cơm, mắm nêm, cá cơm khô, mực khô, những món giữ được khi đóng kín và để nơi khô.
Nhóm ăn liền gồm nem chua chợ Huyện, tré, chả cá. Nem và tré là đồ lên men từ thịt, chả cá làm từ cá xay; cả ba ngon nhất khi còn mới và đều cần giữ mát. Đây là nhóm đẹp nhất trong giỏ nhưng cũng dễ hỏng nhất, nên chỉ nhét vào khi chuyến đi ngắn, hoặc đặt trong túi giữ lạnh riêng.
Nhóm bánh của vùng đồng bằng ven biển mang lại vị ngọt cho giỏ: bánh tráng nước dừa của vùng dừa Tam Quan, bánh ít lá gai, bánh hồng. Bánh tráng nước dừa nướng sẵn giòn, thơm, nhẹ nhưng dễ vỡ; bánh ít lá gai dẻo, ngọt, giữ được ngắn hơn. Trong một giỏ đi xa, bánh tráng nước dừa thường là lựa chọn an toàn hơn bánh ít.
Bún song thần sợi khô của vùng An Nhơn cũng là một món mang đi được, nhẹ và bền, nhưng người nhận cần biết cách nấu. Nếu người nhận không phải người Bình Định, bạn nên chọn những món ăn ngay không cần nấu.
Nửa núi của Gia Lai cũ: món bền và món kể chuyện
Tiêu hạt. Vùng Chư Sê và các huyện cũ quanh đó trồng tiêu nhiều. Tiêu đen nguyên hạt bền, nhẹ, gần như không hỏng, xay đến đâu dùng đến đó. Một túi tiêu là món quà hợp cho người nấu ăn ở bất cứ đâu.
Cà phê hạt. Cao nguyên đất đỏ quanh Pleiku có nhiều vườn cà phê. Cà phê ở đây chỉ là một món trong giỏ; mua hạt rang nguyên để mùi lâu hơn, không cần chọn quá cầu kỳ.
Phở khô. Phở khô Gia Lai là món ăn hai tô, một tô sợi trộn và một tô nước. Phần mang đi được là bánh phở sợi khô; người nhận nấu ở nhà sẽ khó giống tại quán, nên kèm vài dòng cách làm.
Bò một nắng. Thịt bò thái lát mỏng tẩm gia vị, phơi một nắng, ăn với muối kiến vàng. Món này không khô hẳn như khô bò, nên cần để mát và ăn trong thời gian ngắn, hỏi người bán ngày làm.
Muối kiến vàng, muối é. Gia vị nhỏ của đồng bào vùng cao, rất nhẹ, hợp làm món “lạ” trong giỏ. Đóng lọ kín, ít khi hỏng.
Mật ong. Mật ong nuôi của các hộ ở cao nguyên, đựng chai. Tặng như món ăn kèm, không coi là thuốc.
Ghép giỏ hai miền theo năm bước
Cách ghép dưới đây áp dụng cho người đứng ở Quy Nhơn lẫn người đứng ở Pleiku; khác nhau chỉ ở món nào mua tại chỗ, món nào nhờ gửi.
- Chọn một món mặn bên biển: nước mắm hoặc mắm cá cơm. Đây là trục của giỏ, dùng lâu nhất.
- Chọn một món gia vị bên núi: túi tiêu hạt. Tiêu và nước mắm đi cùng nhau trong bếp, người nhận dễ dùng.
- Chọn một món ngọt: bánh tráng nước dừa nếu bạn ở vùng biển; mật ong hoặc đồ sấy nếu ở cao nguyên.
- Chọn một món ăn liền, chỉ khi chuyến đi ngắn: nem chua, tré, chả cá hoặc bò một nắng, để trong túi giữ lạnh riêng.
- Thêm một món “kể chuyện”: cà phê hạt, phở khô hoặc muối kiến vàng, kèm một hai câu về nơi món ấy được làm.
Ví dụ giả định: một người ở Quy Nhơn ra Hà Nội bằng máy bay mang giỏ gồm nước mắm, tiêu hạt, bánh tráng nước dừa, nem chua trong túi lạnh và một gói cà phê do người thân ở Pleiku gửi xuống. Năm món, đủ hai miền, nặng vừa một túi xách và một phần ký gửi.
Nếu cùng người đó đi xe khách đường dài, bỏ nem chua, thêm một túi cá cơm khô. Giỏ vẫn đủ năm món, nhưng không có món nào phải lo hỏng dọc đường.
Ai nhận thì hợp và món nào nên tránh
Người nhận khác nhau dùng giỏ quà rất khác nhau. Dưới đây là cách nghiêng giỏ theo từng người.
- Người Bình Định xa quê: nước mắm làng, nem, tré, bánh tráng nước dừa, bún song thần. Họ cần đúng vị quê.
- Người Gia Lai cũ đi làm xa: phở khô, tiêu, cà phê, muối kiến vàng. Một giỏ như vậy đủ để nấu một bữa sáng kiểu phố núi.
- Gia đình có trẻ nhỏ: bánh tráng nước dừa, bánh hồng, mật ong; tránh đồ lên men từ thịt cho trẻ quá nhỏ.
- Đồng nghiệp: cà phê, bánh tráng nước dừa chia gói nhỏ; tránh mắm và nem.
- Người ăn chay: tiêu, cà phê, bánh ngọt, bún song thần, muối é.
- Món nên tránh với mọi người nhận: thịt rừng, phong lan rừng, gỗ quý bày bán ven đường lên cao nguyên. Nguồn gốc khó kiểm, có thể vi phạm quy định bảo vệ động thực vật hoang dã, và không có gì bảo đảm an toàn thực phẩm.
Một nguyên tắc chung cho cả tỉnh: món nào không hỏi được ngày làm thì không cho vào giỏ đi xa. Nước mắm, tiêu, cà phê ít rủi ro nhất; nem, tré, chả, bò một nắng rủi ro cao nhất nếu không rõ nguồn.
Xếp một thùng hai miền cho khỏi lẫn mùi và khỏi vỡ
Nước mắm và mắm đặt dưới đáy, đứng thẳng. Chai nặng nhất và dễ rò nhất nên nằm dưới cùng, có lớp xốp hoặc giấy báo vò quanh. Nắp quấn màng bọc vài vòng, ngoài cùng là túi nhựa dày buộc chặt. Nếu chai đổ, nước mắm chỉ thấm trong túi chứ không lan ra cả thùng.
Tiêu, cà phê, phở khô ở tầng giữa. Ba món này nhẹ, cứng vừa phải, lại hút mùi. Để chúng trong túi kín có khoá miệng, đặt cách xa ngăn mắm bằng một tấm bìa. Cà phê hút mùi mạnh nhất, nên được bọc hai lớp.
Bánh tráng nước dừa và bánh hồng trên cùng. Bánh tráng nướng sẵn rất giòn, một cú đè là vỡ vụn. Xếp phẳng giữa hai tấm bìa cứng, đặt trên cùng thùng, ghi chữ “dễ vỡ” lên mặt thùng để người chuyển biết.
Đồ lạnh đi túi riêng. Nem, tré, chả cá, bò một nắng không nằm chung thùng khô. Chúng đi trong túi giữ lạnh có đá khô hoặc đá gel, xách theo người hoặc gửi kèm, để người nhận cất tủ trước tiên.
Ghi một tờ danh sách dán trong nắp. Liệt kê từng món, ngày làm, món nào ăn trước. Người nhận mở thùng là biết ngay, không phải đoán món nào sắp hỏng.
Nhờ gửi giữa hai nửa tỉnh và giữ quà khi tới nơi
Vì đường đèo giữa vùng biển và cao nguyên mất vài giờ, cách nhiều nhà làm là nhờ người thân gửi theo xe khách. Đồ khô như tiêu, cà phê, phở khô gửi rất dễ; đồ lạnh như nem, chả, bò một nắng chỉ nên gửi khi người nhận ra bến lấy ngay. Bạn nên dặn người gửi ghi tên món và ngày làm lên gói, để khi gom vào giỏ không phải đoán.
Khi tới nơi, người nhận nên tách giỏ ngay: món lạnh vào tủ, món khô vào hộp kín, nước mắm để chỗ mát không có nắng chiếu. Tiêu và cà phê để xa bếp nóng sẽ giữ mùi lâu hơn. Bánh tráng nước dừa nếu bị mềm có thể hơ lại trên lửa nhỏ hoặc nướng sơ.
Mùa mưa bão ven biển, thường rơi vào những tháng cuối năm, và mùa mưa trên cao nguyên, thường từ giữa năm, đều làm đồ khô dễ hút ẩm và đường đi chậm hơn. Những lúc ấy, bạn bớt đồ ăn liền, thêm gói hút ẩm, và gửi sớm hơn một hai ngày so với dự định.
Câu hỏi thường gặp
Bình Định bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, tỉnh Bình Định cũ nhập vào tỉnh Gia Lai mới, trung tâm hành chính đặt tại Quy Nhơn. Vì vậy các món quà của Quy Nhơn, An Nhơn, Tam Quan giờ cũng là quà Gia Lai. Khi tặng, bạn vẫn có thể gọi tên vùng cũ để người nhận dễ nhận ra.
Từ Pleiku muốn có quà biển thì làm sao?
Cách gọn nhất là nhờ người thân ở vùng biển gửi theo xe khách lên trước ngày đi, ưu tiên đồ khô và nước mắm. Đồ cần lạnh như nem, chả cá chỉ nên gửi khi có người ra bến nhận ngay và cất tủ trong ngày.
Nem chợ Huyện mang ra Bắc có được không?
Đi máy bay trong ngày và có túi giữ lạnh thì thường được, người nhận cất tủ và ăn sớm. Nem là đồ lên men từ thịt, đi đường dài không có lạnh sẽ chua nhanh và dễ hỏng. Bạn hỏi người bán ngày làm để biết còn ăn được bao lâu.
Bò một nắng có giữ lâu như khô bò không?
Không. Bò một nắng chỉ phơi một nắng nên còn ẩm hơn khô bò, thường phải để mát và ăn trong thời gian ngắn. Nếu muốn món thịt để được lâu, bạn nên chọn món đã sấy khô hẳn và có ghi hạn dùng.
Tiêu Gia Lai nên mua hạt hay mua bột làm quà?
Nên mua hạt. Tiêu hạt giữ mùi lâu hơn nhiều, ít bị lẫn tạp và người nhận xay đến đâu dùng đến đó. Tiêu bột tiện nhưng mất mùi nhanh, nhất là khi túi đã mở trong khí hậu ẩm.
Giỏ quà Gia Lai mới cho người nước ngoài nên chọn món gì?
Nên chọn cà phê hạt rang đóng gói kín, bánh tráng nước dừa có bao bì và tiêu hạt nếu nước đến cho phép. Đồ thịt, nem, chả, mắm thường bị hạn chế. Bạn kiểm quy định hiện hành của nước đến và khai báo khi cần.